ديگر بيان، حديث فوق الذکر و احاديث ذيل، پس از اينکه نخست مورد پذيرش عالمان مسلمان قرار گرفت، در بين دانشمندان ما نيز با اقبال عمومي مواجه شد. در اين صورت، منشأ اصلي اين باور عمومي که حضرت محمّد صلي الله عليه و آله با هجرت به مدينه روزة عاشورا را برگزيد، چيست؟ آيا حقيقتاً اين يک باور عمومي، حتي ميان عالمان مسلمان است؟

به گمان من، بعيد است سخن معاذ گوياي شکلي اصلي حديث باشد. عبارت فوق گزارشي فني است، نه «تاريخي». نکتة موجود در آن اين است که روزه عاشورا نه در قرآن، بلکه در «سنّت پيامبر» طرح شده بود. به عبارت ديگر، اين حديث يک تفسير سلبي است. دو نوع روزه، روزة سه روز در هر ماه و روزه عاشورا، آگاهانه از متن قرآني مورد بحث ما جدا شده‏اند. ظاهراً اين دو قسم روزه با ورود حضرت محمّد صلي الله عليه و آله به مدينه از جانب وي مرسوم شد و از اين رو، به سنّت منتسب است. اين حديث با نقل يک عبارت قرآني مبني بر وجوب روزه بر مؤمنان، توجه ما را به عبارت‏پردازي اين آيه معطوف مي‏دارد. ) يَآأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ کتِبَ عَلَيْکمُ الصِّيَامُ کمَا کتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ ? أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ...) .
مفسران در تبيين و تفسير اين جمله عميقاً اختلاف نظر دارند:
قتاده ۱: آيه درباره ماه رمضان است. خداوند روزه رمضان را بر کساني که پيش از شما [يعني بر حضرت محمّد صلي الله عليه و آله و معاصرانش؛ ارجاع ضمير «کم» به مخاطبان توسط مفسر صورت گرفته است] بودند، واجب کرد. در ابتدا مسلمانان ماهانه سه روز روزه مي‏گرفتند، همان گونه که روزانه تنها دو بار در صبح و مغرب نماز مي‏خواندند. سپس خداوند روزه ماه رمضان را واجب کرد.^۱
قتاده ۲: مسلمانان پيش از وجوب روزه ماه رمضان مکلف بودند سه روز در هر ماه ـ هر ده روز يک بار ـ را روزه بگيرند و صبح و مغرب دو رکعت نماز بخوانند. اين نقطة آغازين تشريع در اسلام درباب نماز و روزه بود.^۲

بخشي از هر سه نوع منبع اصلي فوق الذکر گزينش شود که موضوعي واحد به طور مبسوط در هر سه عرضه شده است، نظير نماز، ازدواج و طلاق، ارث، بيع، معاملات، قرض و از اين قبيل. بررسي را تا جايي ادامه مي‏دهيم که به نتيجه‏اي در باب ارتباط ميان اين سه گونة اصلي مکتوبات که وجه مشترک همگي، اعتماد به احاديث به عنوان مواد خام بوده، دست يابيم.
به منظور تبيين شيوه پيشنهادي، يکي از ابعاد روزه در اسلام را در نظر مي‏گيريم. از آية ۱۸۳ سوره بقره آغاز مي‏کنيم: (يَآأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ کتِبَ عَلَيْکمُ الصِّيَامُ کمَا کتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ * أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ...) مي‏توان مقايسه‏اي سودمند بين اين آية قرآن و حديث بسيار جالب توجهي انجام داد که مدعي توصيف «عمل» پيامبر صلي الله عليه و آله و اصحابش است:^۱از معاذ بن جبل صحابي نقل شده که گفته است: «نماز در سه مرحلة تحول قرار داشته و روزه نيز سه مرحلة پياپي را پشت سر گذاشته است.
پيامبر صلي الله عليه و آله پس از ورود به مدينه سه روز در هر ماه را روزه مي‏گرفت. به علاوه، روز عاشورا را نيز روزه مي‏گرفت. سپس خداوند با نزول آية ) يَآأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ کتِبَ عَلَيْکمُ الصِّيَامُ کمَا کتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ...) روزه را بر او واجب کرد».
حال اين امر به عنوان بخشي از «حکمت مأثور» در ميان مسلمانان باقي مانده است که حضرت محمّد صلي الله عليه و آله پيش از اختيار روزة ماه رمضان، عاشورا را روزه مي‏گرفت و پيروانش را نيز به آن مکلف مي‏کرد. دربارة دلايل حضرت محمّد صلي الله عليه و آله براي برگزيدن و در نتيجه ترک روزة عاشورا مطالب زيادي به زبان‏هاي عربي و اروپايي نگاشته شده و در اين مطالعات ابتکارات زيادي نيز به کار رفته است.^۲ به