201
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

۲۰۱/۸۱۷).۱

شاید منظور این روایت این است که نشان دهد که ابتدا رضا[[ع]] خواست رونوشتش از قرآن را به بزنطی بسپارد تا آن را از حکومت پنهان دارد، اما وقتی دریافت که شاگردش آن را خوانده است بیم آن را پیدا کرد که اگر بزنطی سر از نسخه امام درآورد، ممکن است آن را نزد مردم نقل کند و باعث دردسر برای خودش و حتی برای امام شود.

دشواری‌ای که همیشه در مواجهه با قرائت‌های امامی وجود دارد تشخیص آنها از افزوده‌های تفسیری است. از نظر مفسران امامی، قرائت‌های امامی بخشی از متن قرآنیِ اصلی هستند، درحالی‌که افزوده‌های تفسیری برای توضیح متن می‌آیند، اما بخشی از آن نیستند. ازآنجاکه متن اصلی (یعنی مصحف علی[[ع]]) در اختیار ما نیست، نمی‌توان قرائت‌ها را بر اساس آن تشخیص داد. معمولا برای تأکید بر اینکه آن مطلب قرائت است [[نه افزوده تفسیری]]، عبارت‌های مختلفی استفاده می‌شود؛ مانند: هکذا نزل بها / به جبرئیل (علی محمد) ("اینچنین جبرئیل آن [آیه/عبارت] را [بر محمد] نازل کرد"). هکذا نزل (علی محمد)؛ إنّما هو / هي؛ إنه کان یقرأ ("او [= امام] چنین می‌خواند") و... . [[در مقابل]] افزوده‌های تفسیری را وقتی که پس از کلمه « أي» (یعنی) یا عبارتی شبیه این می‌آیند، می‌توان تشخیص داد. در غیاب عبارت‌های اینچنینی اغلب بسیار دشوار است که بگوییم آیا آن مورد یک قرائت است یا یک افزوده تفسیری.۲

1.. دربارۀ انتصاب رضا[[ع]] به ولیعهدی ن.ک:
W. Madelung, "New documents concerning al-Ma’mūn al-Faḍl b. Sahl and ʿAlī al-Riḍā”, Studia Arabica et Islamica: Festrschrift for Iḥsān ʿAbbās, ed. Wadād al-Qāḍī, Beirut ۱۹۸۱, pp. ۳۳۳-۳۴۶.
دربارۀ توقف او در قادسیه هنگام سفر به مرو ن.ک: عزیز الله عطاردی، مسند الإمام الرضا، مشهد ۱۴۰۶/۱۹۸۵-۱۹۸۶، ج۱، ص۵۳.

2.. قس: برـ اشر، "دگرخوانش‌ها"، صص۴۴-۴۵ [[ب.ت: همین کتاب، ص۱۰۸]]. برخی محققان معتقدند که این قرائت‌ها در اصل افزوده‌هایی [[تفسیری]] بوده‌اند و بعدها بخشی از متن شده‌اند (برای مثال قس: گلتسیهر، جریان‌ها، ص۱۱ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۳۵]]). این محققان دربارۀ قرائت‌های امامی بحث نمی‌کنند، اما امکان اینکه این قرائت‌ها هم در اصل افزوده‌های [[تفسیری]] بوده باشند را رد نمی‌کنند.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
200

قرائت او را تصحیح می‌کند و همان قرائت [[امامی]] را می‌خواند.۱ در نوع دوم روایات، وضعیت معکوس است: شاگرد امام طبق نسخه امامی می‌خواند و امام او را متوقف می‌کند و از او می‌خواهد که طبق نسخه معمول بخواند تا زمانی که «قائم» (امام منجی؛ لفظ. ایستاده) بیاید و نسخه صحیح قرآن را بیاورد.۲ روایتی که می‌گوید وقتی امام هشتم علی الرضا[[ع]] به قادسیه رسید رونوشتی از قرآن خودش (یعنی مصحف علي) را به شاگرد وفادارش احمد بن محمد بزنطی سپرد، در همین رابطه است. وقتی بزنطی شروع به خواندن آن کرد دید که سوره ۹۸ (البیّنة) بسیار طولانی‌تر از نسخه قرآنیِ این سوره است. او بخش‌هایی از آن سوره در نسخه امام را به خاطر سپرد. مدتی بعد فرستاده‌ای از جانب امام آمد و به او دستور داد که آن نسخه‌ای را که در اختیارش است، برگرداند. پس از بازگرداندن آن نسخه بزنطی دید آنچه را حفظ کرده بود، فراموش کرده است.۳ تحریر دیگری از همین روایت می‌گوید که رضا[[ع]] رونوشتی از قرآن به بزنطی داد؛ اما به او دستور داد که در آن ننگرد. کنجکاوی شاگرد بر او غلبه کرد و سرانجام کتاب را گشود و دید که در سوره بینة نام‌های هفتاد تن از منافقان قبیله قریش و نام‌های پدرانشان ذکر شده است. در اینجا بود که امام از او خواست که آن نسخه را برگرداند.۴ در این روایت چیزی درباره شرایطی که رضا[[ع]] را به قادسیه کشاند گفته نشده است. اما محتمل است که او در خلال سفرش از مکه به مرو در آنجا توقف کرده باشد، یعنی زمانی که خلیفه عباسی مأمون او را برای انتصاب به ولیعهدی دعوت کرده بود (در سال

1.. گاهی امام طبق قرائت امامی می‌خواند و شاگرد ابراز تعجب می‌کند. در این هنگام امام با تکرار همان قرائت، درستیِ قرائتی را که خوانده تأیید می‌کند. برای مثال ن.ک: نجفی، ص۵۱۹، ش۲۳، نقل‌شده در: کتکانی، ج۴، ص۷۸-۷۹، ش۹-۱۱ (ذیل ۳۹[الزمر]:۵۳)؛ ادامۀ مقاله، پ. ۷۱.

2.. ن.ک: برـ اشر، "دگرخوانش‌ها"، ص۴۶-۴۷. موضعی میانه در بیانات امامان دیده می‌شود که قرائت طبق نسخۀ موجود در دست مردم، و نه نسخۀ موجود در دست امامان، را اجازه می‌دهند (جوّزوا) (ن.ک: فیض، ج۱، ص۵۴). دربارۀ قائم ن.ک: W. Madelung, "Ḳa’im āl Muḥammad”, EI۲, vol. ۴, pp. ۴۵۶-۴۵۷.

3.. کشی، ص۴۹۲، نقل‌شده در: قهپائی، ج۱، صص۱۵۸-۱۵۹، مجلسی، ج۹۲، ص۵۴-۵۵، ش۲۲. قس: صفار، ص۲۴۶-۲۴۷، ش۸، نقل‌شده در: مجلسی، ج۴۹، ص۴۶، ش۴۱، ج۹۲، ص۵۰-۵۱، ش۱۶؛ ابن رستم طبری، دلائل الإمامة، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸، ص۱۸۷؛ قطب الدین الراوندی، الخرائج والجرائح، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱، ج۲، صص۷۱۹-۷۲۰، ص۲۳.

4.. کلینی، ج۲، ص۶۳۱، ش۱۶، نقل‌شده در: فیض، ج۱، ص۳۶. قس: گزارش‌های موجود در منابع سنی که طبق آنها قرائت اُبَی شامل دو آیه در سورۀ ۹۸ (بینه) بوده که در متن رسمی دیده نمی‌شوند (مدرسی، "مجادلات"، ص۱۱ [[ب.ت: مدرسی، ستیزه‌ها]]).

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 14995
صفحه از 311
پرینت  ارسال به