199
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

امامان بوده، یا نسبت به قرائت‌های دیگر یاران پیامبر[[ص]] شباهت بیشتری به قرائت امامان داشته است.۱

چنان‌که بر اَشِر نشان داده است،۲ مفسران امامی پیشابویه دیدگاهی را که می‌گفت قرائت‌های مختلف قرآن از لحاظ رسمیت در یک سطح هستند، رد می‌کردند. طرفداران این دیدگاه [[یعنی اهل سنت]] بر جمله‌ای منسوب به پیامبر[[ص]] تکیه می‌کردند: ”قرآن به هفت حرف نازل شده است، که همه آنها شفابخش و کفایت‌کننده هستند ( أنزل / نزل القرآن علی سبعة أحرف کلّ / کلّها شافٍ کافٍ)."۳ طبق دیدگاه آنان، منظور از کلمه « أحرف»۴ در اینجا همان «قرائات» است. در مقابل این دیدگاه، نظر عالمان متقدم امامی بود که معتقد بودند تنها یک نسخه معتبر وجود دارد، یعنی نسخه معروف به «مصحف علی»، که از امامی به امام دیگر به ارث می‌رسد. قرائات امامی از این نسخه گرفته می‌شوند و بنابراین هیچ حرفی در درستی آنها نیست (وجود بیش از یک قرائت امامی برای یک آیه را با توسل به اختلاف بین راویان توجیه می‌کنند).۵ بااین‌حال، امامیه هیچ گاه به قرائت خودش وضعیت قانونی (و رسمی) نداد. این دوگانگی راجع به قرائت‌ها در دو نوع روایت مختلف بازتاب یافته است. روایات نوع نخست وضعیتی را توصیف می‌کنند که در آن یکی از یاران امام نزد او قرآن را به شکل معمول می‌خواند، و وقتی به آیه‌ای می‌رسد که قرائتی امامی هم از آن وجود دارد، امام

1.. فیض، ج۱، ص۴۷-۴۸.

2.. برـ اشر، "دگرخوانش‌ها"، ص۴۷-۴۸ [[ب.ت: همین کتاب، صص۱۱۱-۱۱۴]].

3.. ن.ک: ابن ابی شیبه، ج۶، ص۱۳۸، ش۳۰۱۰۹؛ طبری، تفسیر، ج۱، ص۱۳، ۱۹؛ طوسی، تبیان، ج۱، ص۷؛ طبرسی، ج۱، ص۲۵؛ گلتسیهر، جریان‌ها، ص۳۳ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۶۱]]؛ شنیصر، ص۱۰۰.

4.. دربارۀ معنای کلمۀ «حرف» (ج: أحرف) ن.ک: گلتسیهر، جریان‌ها، ص۳۷ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۶۵]]؛ شنیصر، ص۹۶-۹۷؛
H. Fleisch, "Ḥarf”, EI۲, vol. ۳, pp. ۲۰۴-۲۰۵; H. Ben-Shammai, "The Qurʾān has been brought down in seven modes of articulation: on possible parallels (or antecedents) to an old Islamic tradition” (forthcoming).

5.. دربارۀ رویکرد عالمان متأخر امامی به مسئلۀ تعدد قرائات ن.ک: برـ اشر، "دگرخوانش‌ها"، صص۴۸-۴۹. ابن مُطَهَّر حِلّی (د. ۷۲۶/۱۳۲۵)، در بحث از هفت قرائتی که ابن مجاهد رسمی کرد، می‌گوید همۀ آنها به یک اندازه رسمیت دارند، اما اضافه می‌کند که قرائت برترین آنها قرائت‌های عاصم (به طریقش از ابو بکر بن عیاش) و ابو عمرو بن علاء است (حلی، منتهی، ج۱، ص۲۷۳). قس: حر عاملی، ج۲، بخش ب، ص۸۲۱: «باب وجوب القراءة في الصلاة وغیرها بالقراءات السبعة [!] المتواترة دون الشواذ والمرویة».


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
198

بینشی به دست می‌آید. با همه نیاز امامیه به ابن مسعود، آنها این دیدگاه را که دو سوره آخر مصحف عثمانی (موسوم به «دو پناه» ـ المعوذتان) جزء قرآن نیستند، رد می‌کردند. نقل شده است که از امام ششم جعفر صادق[[ع]] درباره این موضوع سؤال شد و او پاسخ داد: ”ابن مسعود اشتباه کرده است." بنا بر تحریری دیگر او پاسخ داده است: ”ابن مسعود دروغ گفته است" ( فقال علیه السلام أخطأ ابن مسعود أو قال کذب ابن مسعود).۱ وقتی از باقر[[ع]] خواستند که درباره این موضوع توضیح دهد که چرا ابن مسعود معوذتان را از نسخه‌های قرآنی که به دستش می‌رسید پاک می‌کرد، او از پدرش علی زین العابدین[[ع]] نقل کرد: این کار ابن مسعود طبق نظر شخصی‌اش بود ( إنما فعل ذلک ابن مسعود برأيه).۲ مصحف اُبَی، بر خلاف مصحف ابن مسعود، شامل معوذتان بود.۳ این می‌تواند دلیل رویکرد متفاوت جعفر صادق[[ع]] به قرائات این دو باشد. نقل شده که وقتی او با چند تن از شاگردانش دیدار داشت به آنها گفت: ”اگر ابن مسعود طبق قرائت ما نخواند، گمراه خواهد بود" ( إن کان ابن مسعود لا یقرأ علی قراءتنا فهو ضالّ). سپس افزود: ”اما ما طبق قرائت اُبیّ می‌خوانیم."۴ این جمله آخر با آن آموزه امامی که می‌گوید امامان تنها منبع دانش در زمینه قرائت درست قرآنی هستند، سازگار نیست. محسن فیض کاشانی (د. ۱۰۹۱/۱۶۸۰) تلاش کرده است تا برای این مشکل راه‌حلی بیابد. او می‌گوید: منظور صادق[[ع]] این بوده که قرائت اُبیّ منطبق با قرائت

1.. عبدالله و حسین ابنا بسطام، طب الأئمة، مهدی محسن عقیل، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴، ص۵۵۸، نقل‌شده در: حر عاملی، ج۲، بخش ب، ص۷۸۶، ش۷۴۹۵، مجلسی، ج۶۳، ص۲۴، ش۱۸، ج۸۵، ص۶۲، ش۵۲، ج۹۵، ص۱۲۶، ش۴.

2.. قمی، ج۲، ص۴۵۰، نقل‌شده در: حر عاملی، ج۲، بخش ب، صص۷۸۶-۷۸۷، ص۷۴۹۶. مقایسه کنید با روایتی که می‌گوید محمد بن أسلَم به باقر[[ع]] گفت که ابن مسعود معوذتان را از مصحفش زدوده است، و امام پاسخ می‌دهد: "هر دو را (در نماز) بخوان" (ابن ابی شیبة، ج۶، ص۱۴۶، ش۳۰۱۹۹، نقل‌شده در: شنیصر، ص۲۳۱).

3.. ن.ک: جفری، ص۱۱۵.

4.. کلینی، ج۲، ص۶۳۴، ش۲۷، نقل‌شده در: حر عاملی، ج۲، بخش ب، ص۸۲۱، ش۷۶۳۶؛ همچنین ن.ک: مدرسی، "مجادلات"، ص۲۹ [[ب.ت:مدرسی، ستیزه‌ها]]. به عنوان یک نمونه از مشابهت میان اُبَی و امامیه می‌توان به این مورد اشاره کرد که در مصحف اُبَی تمایزی میان سورۀ ۱۰۵ (الفیل) و ۱۰۶ (قریش) نیست (ن.ک: طبرِسی، ج۳۰، ص۲۴۱، نقل‌شده در: فیض، ج۵، ص۳۷۸؛ قرطبی، ج۲۰، ص۲۰۰)، و در سنت امامی نیز این دو سوره یک سوره لحاظ شده‌اند (ن.ک: طبرِسی، ج۳۰، ص۲۴۱، نقل‌شده در: حر عاملی، ج۲، بخش ب، ص۷۴۳-۷۴۴، ش۷۳۳۱-۷۳۳۴؛ مدرسی، "مجادلات"، ص۳۰ [[ب.ت: مدرسی، ستیزه‌ها]].

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 15005
صفحه از 311
پرینت  ارسال به