55
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

فراتر از تمرکز بر دوره‌‌بندی، توصیف ایوب از تفسیر شیعی به‌‌وضوح مسئله محوریِ مرجعیت را برجسته می‌‌کند. از دیدگاه ایوب، تفسیر «حلقه اتصال بین مؤمنان و رهبران معنوی‌‌شان، یعنی امامان» است.۱ با تعریفِ کسانی که «عمیقا در دانش ریشه دوانده‌‌اند» (آل‌‌عمران۳: ۷) به امامان، همراه با تأکید بر معنای رازوارِ قرآن که امامان آن را آشکار می‌‌کنند، بنیانِ لازم برای رویکرد ایوب فراهم می‌‌آید. ایوب استدلال می‌‌کند که خاص‌‌ترین ویژگی تفسیر شیعی ”پافشاری‌‌اش بر اعتبار و ارتباط مستمرِ متن مقدس با زندگی انسان در همه زمان‌‌ها» به واسطه اهل البیت[[ع]] است."۲

پژوهشِ مِئیر بَر‌‌ اَشِر با عنوانِ کُراسه و تفسیر در تشیّع امامیِ۳ نخستین این نکته را آشکار می‌‌سازد که توانایی و روش‌‌های شیعی در «استنباط از» قرآن ـ وجوهی که در نتیجه پدیداریِ خودِ متنِ قرآن رخ نمودند ــ متفاوت از نظایر سُنّی‌‌شان نبودند.۴ او نقش مرجعیت امامان در دوره پیش از غیبت را، که ادعا می‌‌شد تنها از طریق آنان می‌‌توان به معنای درست متن دست یافت، برجسته می‌‌کند. بَر‌‌ اَشِر عمدتا به ویژگی‌‌های سنت تفسیری پیشابویه اشاره می‌‌کند، وجوهی که من آنها را عامل‌‌های تعیین‌‌کننده در زمینه بحث این مقاله در نظر می‌‌گیرم؛ یعنی: الف) تفسیر به وسیله حدیث؛ ب) پرداختن گزینشی به متن قرآن، با تمرکز بر آیاتی که ارجاعات بالقوه شیعی دارند؛ ج) اینکه در میان آموزه‌‌های شیعی، تنها وَلایَة و بَرائَة مورد توجه جدی قرار می‌‌گیرند؛ د) موضع شدیدا ضدسنی (دشمنی با صحابه).۵ این ویژگی‌‌ها در روش‌‌های تفسیریِ متنی و تمثیلی‌‌ـ نمادیابانه تثبیت شده‌‌اند.

مشارکت مهم دیگر در این بحث، مدخل کوتاه و شیوای تاد لاوسِن در دائرةالمعارف ایرانیکا تحت عنوان «هرمنوتیک» است۶ که اشاره مناسبی به رئوس کلی موضوع در کتاب

1.. Ibid., p. ۱۷۷. [[در ترجمۀ فارسی، ص۱۰۹]]

2.. Ibid., p. ۱۹۲. [[در ترجمۀ فارسی، ص۱۳۴]]

3.. Meir M. Bar-Asher, Scripture and Exegesis in Early Imāmī Shiism (Leiden, ۱۹۹۹).

4.. Ibid., p. ۱۷. [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، ترجمه و نقد، ص۴۳]]

5.. Ibid., p. ۱۹. [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، ترجمه و نقد، ص۴۶]]

6..Todd Lawson, ‘Hermeneutics’, EIR, vol. ۱, pp. ۲۳۵-۲۳۹, and online: http:// www.iranicaonline.org/articles/hermeneutics (accessed ۱۳ August ۲۰۱۳)
[[ب.ت: همین کتاب، صص۸۵ به‌بعد]].

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
54

«هویت‌‌یابیِ ناشناخته‌‌ها» است۱ که گستره آن (فراتر از گرایش سنّی به این امر، چنان‌‌که در تفسیر سهیلی [د. ۵۸۱/۱۱۸۵] دیده می‌‌شود) شامل ارجاع [[آیات]] به علی[[ع]] و مهدی[[ع]] می‌‌شود و او مثال‌‌های این موضوع را باز از تفسیر قمی می‌‌آورد. در مجموع، گلتسیهر موضوعات مرتبط با نامشروع بودن خلافت، تکریم علی[[ع]] و امامان، و بازگشت مهدی[[ع]] را تنها موضوعات بنیادینی می‌‌داند که تفسیر شیعی درباره آنها بحث می‌‌کند.

پس برای گلتسیهر اساسی‌‌ترین ویژگی تفسیر شیعی، محتوای آن بر حسب اعتقادات دینیِ مبتنی بر مدعیاتی است که شیعه را از اهل سنت جدا می‌‌کند. رویکرد گلتسیهر به تفسیر شیعی (و به طور کلی شیعه) دیدگاه کلی او را درباره دین و اسلام بازتاب می‌‌دهد: اینکه حقیقت و ارزش دین را در متن مقدس و پیامبرش باید جست، پیش از آنکه دین آلوده به سیاست و راست‌‌کیشی‌‌سازی[۲] شده باشد؛ هر انحرافی از خلوص دین، نتیجه یک رویکرد ویرانگرِ حساب‌‌شده برای تأیید مدعیات سیاسی و قدرت‌‌طلبانه نسل‌‌های بعدی است.۳

در نقطه مقابل گلتسیهر، محمود ایوب در مقاله «قرآن ناطق و قرآن صامت»۴ رشد ناگهانی در شمار متون مربوط به تفسیر شیعی را که در طول حدود هفتاد سال [[پس از گلتسیهر]] در دسترس محققان قرار گرفته است، عملا به نمایش می‌‌گذارد. این فراوانیِ نسبیِ متون به ایوب اجازه می‌‌دهد تا توجه خواننده را به دوره‌‌بندیِ تفسیر شیعی جلب کند. او در این دوره‌‌بندی بر تغییر دیدگاه‌‌های مربوط به جایگاه امام، به‌‌ویژه با مقایسه طرز تفکر حاکم بر دوره‌‌های پیشا غیبَت و پسا غَیبَت، تأکید می‌‌کند. از نظر ایوب، کهن‌‌ترین مرحله مربوط به تفسیرهایی است که از شاگردان امامان ریشه می‌‌گیرد؛ درحالی‌‌که ویژگی بارز و متمایزکننده دوره‌‌های کلاسیک، پساکلاسیک و مدرن عمدتا طرز نگرش آنها به منابع سنّی است.

1.. Ibid., pp. ۲۸۹-۲۹۶ (German text), pp. ۱۸۳-۱۸۸ (English text) [[ص۲۷۰ (ترجمۀ فارسی)]].

2.*] . orthodoxisation

3.. دربارۀ دیدگاه‌های دینی گلتسیهر، ن.ک:
Dietrich Jung, Orientalists, Islamists and the Global Public Sphere: A Genealogy of the Modern Essentialist Image of Islam (London, ۲۰۱۱).

4.. Mahmoud Ayoub, ‘The Speaking Qurʾān and the Silent Qurʾān: A Study of the Principles and Development of Imāmī Shiʿi tafsīr’, in Andrew Rippin, ed., Approaches to the History of the Interpretation of the Qurʾān (Oxford, ۱۹۸۸), pp. ۱۷۷-۱۹۸
[[ب.ت: ایوب، قرآن ناطق]].

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18874
صفحه از 416
پرینت  ارسال به