«صحابه» موجود بوده است. این اختلاف نظر، موضوع بخش نخست مقاله حاضر را تشکیل می‌‌دهد. دومین بخش مقاله ثابت می‌‌کند که اتفاق نظر در مورد مدلول این آیه منجر به همسانیِ سبک در تفسیر شیعی نشده است. مفسران شیعی شماری از فنون تفسیری مختلف را برای نیل به نتیجه‌‌ای واحد از بخش (ب) آیه ۲۴ از سوره ۴ (نساء) به کار گرفته‌‌اند. می‌‌کوشم تا با تحلیل این تفاوت‌‌های سبک‌‌شناختی، توصیفی از دوره‌‌بندی زمانی تفسیر شیعی به دست دهم.

سنت‌‌های مختلف و تفسیر قسمت ب از آیه ۲۴ سوره نساء

دگرخوانش یا قرائت ادعایی

مفسران شیعی متقدم (یا دقیق‌‌تر بگویم، کسانی که شیعیان متأخر، مدعی هم‌‌کیشی با آنها هستند)، تقریباً تنها دلمشغول یک دگرخوانش یا قرائت از بخش (ب) در آیه ۲۴ سوره ۴ (نساء) بودند؛ و این دگرخوانش، متشکل است از افزودن فقره الی اجلٍ مُسمَّیً (تا مدتی معیّن) پس از فقره فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ. ازاین‌رو بخش مورد نظر چنین معنایی خواهد داشت:

در قبال التذاذی که تا مدتی معین از آنها داشته‌‌اید، واجب است حق آنها را به ایشان بپردازید.

فقره ”تا مدتی معین" مدلول این آیه را به روشنی در نکاح المتعة متعیّن می‌‌کند. جای تعجب نیست که این دگرخوانش یا قرائت، که در ادامه معنا و ویژگی‌‌های آن بررسی می‌‌شود، مورد پذیرش کسانی قرار نگرفت که تأکید داشتند این آیه صرفاً تکرار همان ترغیب مسلمانان به پرداخت مهریه ازدواج است (یعنی نخستین موضع‌‌ تفسیریِ فوق‌الذکر). جایگاه این دگرخوانش یا قرائت در نظر مفسران، به عاملی برای شکل‌‌گیری تفسیر این آیه بدل شد؛ به عبارت دقیق‌‌تر، دیدگاه هر یک از مفسران درباره نقش احتمالی این فقره در تشریع ازدواج متعة بود که مشخص می‌کرد این دگرخوانش چگونه به عنوان ابزاری هرمنوتیکی به کار گرفته شود.

پیش از تحلیل نگرش‌‌های شیعی به این زیادة (یا افزوده؛ که با اصطلاحاتی مانند تقدیر یا مُدرَج نیز به آن اشاره می‌‌شود ـ گفتنی است اصطلاح اخیر موافقت نسبی برخی نویسندگان مسلمان را به همراه داشت، این امر حاکی از آن است که به گمان آنان افزودن به متن با هدف

قاضی حکیمی است.^۱

فقها و مفسران مسلمان فراوان درباره دلالت‌های این آیه بحث کرده‌اند. بخش (الف) آیه موجب طرح بحثی در رابطه با اصطلاحات مُحصَن و مُحصِن شده، که آنها را ترجمه نکردم، زیرا معنای آنها نه در سیاق قرآنی‌‌شان و نه در آراء مفسرون روشن نبود.^۲ بخش دوم آیه (که با عبارت ”فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ" آغاز می‌‌شود) به عنصری محوری در بحث از مشروعیت عمل موسوم به نکاح المتعة (که ترجمه آن می‌شود: «ازدواج برای التذاذ»^۳ که اصطلاحی برای اشاره به ازدواجی با مدت تعیین‌‌شده از جانب طرفین است) بدل شده است. تفسیر همین بخش دوم آیه غرض کنونی ماست، و سه موضع‌‌گیری مانعةالجمع را از جانب این گروه‌‌ها به دنبال داشته است: گروهی که برآنند که این آیه به ازدواج معمول اشاره دارد (و ازاین‌‌رو توصیه‌ای ثانوی و ترغیبی است که از مسلمانان می‌‌خواهد مهریه همسرانشان را بپردازند)؛ افرادی که این بخش از آیه را مجوّز انعقاد نکاح المتعة می‌‌دانند که بعداً (به اعتقاد برخی به واسطه آیات دیگری از قرآن، و به اعتقاد دیگران توسط خود پیامبر[[ص]]) نسخ شد؛ و آنان که تأکید دارند در این آیه الله، انعقاد ازدواج‌‌های متعة را «تا روز قیامت» مجاز می‌‌شمرد (یعنی عدم نسخ این آیه توسط قرآن یا سُنّة). مقاله پیش رو، تفسیر شیعه دوازده‌‌امامی بر این آیه (سومین موضع تفسیری که به طور کلی مورد اشاره قرار گرفت) را، از طریق کاوش در تحولات تاریخی تفاسیر شیعی (کتب تفسیر قرآن) بررسی می‌‌کند. در ادامه، عوامل بیرونی (اعتقادات، مناظرات، انسجام احکام فقهی، و...) را مشخص خواهم کرد که مراحل مختلف تفسیر شیعی [[در مورد این آیه]] را پدید آورده است.^۴

این تحلیل از دو بخش و یک نتیجه کوتاه تشکیل می‌‌شود. به رغم اجماع مفسران شیعه بر اشاره این آیه به متعة، در مورد یکی از جزئیات آن اختلاف نظر وجود دارد: در مورد وضعیت یک زیادة (افزونه‌‌ای بر متن) که بنا بر اقوال در برخی از مصحف‌های اولیه