207
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

بر این، تفسیر آیه به اینکه ناظر به مودّة است، و نه مَوؤدة، مشکل سازگاری ابتدای آیه با انتهای آن را به وجود می‌‌آورد. چگونه می‌‌توان تبیین کرد که، نظر به تفسیر امامیه، فعل قُتِلَتْ ("[آن دختر] کشته شد") به مَوَدّة اشاره دارد؟ در این نقطه مفسران چرخش خود را آغاز می‌‌کنند. بر اساس یک قول، فعل قُتِلَتْ از سیاق نحوی خود بیرون آورده می‌‌شود تا به همه آنها که به خاطر محبتشان به شیعه کشته شدند اشاره کند (مَنْ قُتِلَ في مَوَدَّتِنا).۱ بر اساس قولی دیگر، این فعل به قاتلان خویشاوندان پیامبر۲، و بر اساس تفسیر سومی، به قاتلان خود محبّت اشاره دارد ( قَتَلُوا [!] مَوَدَّتَنا).۳

چنین تفسیرگری‌‌هایی در سنت تفسیری امامیه مرسوم است. افزون بر این، بررسی روایات تفسیری امامی نشان می‌‌دهد که عالمان امامی عملاً این گونه از تفسیرگری‌‌های نپذیرفتنیِ خارج از سیاق آیات را جایز شمرده‌‌اند. عیاشی یک حدیث امامی از این قبیل را در مقدمه خود بر تفسیرش نقل می‌‌کند: ”یک آیه ممکن است [قسمت] اوّل آن به [یک] موضوع، [قسمت] وسط به موضوعی [دوم] و بخش آخر به موضوعی [سوم] اشاره کند" ( إنَّ الْآیَةَ لَتَنْزِلُ أوَّلُها فِي شَیءٍ وَأوْسَطُها في شَیْءٍ وَآخِرُها في شَیْءٍ).۴ این روایت به‌‌روشنی نشان می‌‌دهد که بنا بر روش تفسیری امامیه تفسیر پاره آیات یا عبارات مجزا، بدون بهره‌‌گیری از سیاق، مخلّ نیست؛ زیرا هنگامی که قرآن نازل شد شامل آیاتی می‌‌شد که در یک زمان با موضوعات مختلف سروکار داشتند.۵

۲. اهتمام به رمزگشایی از عباراتِ مجهول المرجع و مبهم (مبهمات)

گلتسیهر پیش از این نوشته است که سنت تفسیر قرآن از همان اولین مراحلش، بر تفسیر عبارات مجهول‌‌المرجع و مبهم (مبهمات) قرآن متمرکز شد. مفسران این کار را وظیفه خود شمردند که نام‌‌های افراد و مکان‌‌هایی را که در متن نامعلوم رها شده‌‌اند، کشف کنند (تَعیین

1.. تفسیر فرات، ص۲۰۳، ش۲۳؛ تفسیر قمی، ج۲: ص۴۰۷، ش۱۴.

2.. تفسیر فرات، ص۲۰۴، ش۲ و ۵.

3.. تفسیر فرات، ص۲۰۴، ش۸. نیز ن.ک: محمد‌ بن المرتضی الکاشانی، الصافی فی تفسیر القرآن، ص۵۴۳، ش۷ـ۸.

4.. تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۱، ش۲.

5.توجه به سیاق در تفسیر متن، هرچند اصلی زبانی در فهم متون است و بدون توجه به آن فهم متن دچار مشکل می‌شود، اما عبارت‌های زیادی در دل یک متن وجود دارد که می‌تواند معنای مستقلی داشته باشد و با سیاق ناسازگار نباشد. در این باره ن.ک: زهره اخوان مقدم، «معناداری بخشی از آیه یا آیات هم در سیاق و هم خارج از سیاق»، مطالعات قرآن و حدیث، دورۀ ۹، ش۱۷، زمستان ۱۳۹۴.

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
206

اصطلاحی برگیریم، چونان کنایاتی)۱ فرض می‌‌شوند، که مفسر باید معنای آنها را کشف کند. افزون بر این، مفسر به‌‌ندرت وظیفه خود می‌‌داند که تفسیرش را با سیاق گسترده‌‌ترِ آیه سازگار کند. به این ترتیب شگفت‌‌آور نیست که ببینیم تفسیرهایی که عبارات معیّنی از قرآن را ناظر به اصول شیعی یا شخصیت‌‌های برجسته شیعه ـ یا برعکس، ناظر به دشمنان شیعه ــ معرفی می‌‌کنند، گاهی وقت‌‌ها حتی بر اساس منطق درونی موجود در نظام تفسیری شیعی، تصنعی و نامنسجم به نظر آیند. یک نمونه جالب از این‌‌گونه تفسیرهای ساختگی از متن، تفسیر آیات ۷ و ۸ سوره ۸۱ (تکویر) است: ”هنگامی که از دختربچه‌‌های زنده به گور شده باز پرسیده شود که به چه جرمی کشته شدند" (وَإذَا الْمَوْءُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قٌتِلَتْ). برخی از مفسران امامی از معنای روشن آیه (که به سنّت دختر‌‌کشی در دوران جاهلیت [وئد] اشاره دارد)۲ چشم‌‌پوشی می‌‌کنند و آن را ناظر به مفهوم مَوَدّة («دوستی» ـ وظیفه شیعی برای محبت به خانواده پیامبر[[ص]]، یا در معنای کلی‌‌تر، همه امامان[[ع]]) تفسیر می‌‌کنند.۳ ظاهراً تشابه رسم‌‌الخطی بین واژه‌‌های مَوْؤدَة و مَوَدَّة برخی مفسران امامیه را برانگیخته تا این تفسیر را پیش کشند، هرچند معمولا اصل مَوَدّة را از دیگر آیات قرآن نیز استنباط می‌‌کنند.۴ افزون

1.. برای نمونه ن.ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن (در فصلی با عنوان باب الکنایة والتعریض)، ص۱۵۶ به بعد، که نمونه‌های بسیاری را از قرآن ارائه می‌دهد که شبیه و گاهی همان مثال‌هایی است که در پاراگراف‌های بعدی می‌آیند. نیز ن.ک: أبو هلال الحسن بن عبدالله بن سهل العسکری، کتاب الصناعتین، الکتابة والشعر (بیروت، ۱۴۰۴/۱۹۸۴)، صص۴۰۷-۴۱۰ (در فصلی با عنوان الکنایة والتعریض)، که از نمونه‌هایی از شعر استفاده می‌کند. و ن.ک: C. Pellat, "Kināya,” EI۲, ۵: ۱۱۶-۸

2.. با این وجود، این معنای رایج آیه نیز مورد اشاره قرار می‌گیرد (برای نمونه، تفسیر قمی، ج۲، ص۴۰۷، ش۱۰).

3.. همان؛ تفسیر فرات، ص۲۰۳، ش۲۰ ـ ص۲۰۴، ش۹. البته به نظر می‌رسد هیچ کدام از این مفسران بر این باور نبوده‌اند که این یک دگرخوانش بوده است. واژۀ قِرائَة یا عبارت هکذا نَزَلت (این‌گونه [آیه] نازل شد)، که معمولا برای معرفی نمونه قرائت‌های جایگزین استفاده می‌شود، در این متون وجود ندارد. برای اطلاعات تفصیلی ن.ک: Bar-Asher, "Variant Readings,” ۴۳-۵ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

4.. مرسوم‌ترین این آیات آیۀ ۲۳ سورۀ ۴۲ (شوری) است: «از شما اجری بر این نمی‌خواهم مگر محبت نسبت به خویشاوندانم» ( لا أسئَکُمُ عَلَیهِ أجراً إلّا المَوَدَّةَ في القُربی). قس: تفسیر قمی، ج۲، ص۴۰۷، ش۱۴، که تفسیر برخی از مفسران اهل سنت نیز این است که این آیه ناظر به تکلیف محبت نسبت به خانوادۀ پیامبر است. برای نمونه ن.ک: الطبری، جامع البیان، ج۲۵، ص۲۴-۲۵؛ الهیتمی، کتاب الصواعق المحرقة فی الردّ علی أهل البدعة والزندقة، ۸۹، آنجا که بسیاری از آیات قرآنی را نقل می‌کند که در تفاسیر اهل سنت به عنوان آیات مرتبط با شأن والای خانوادۀ پیامبر پذیرفته شده‌اند. برای مطالعۀ تفصیلی در مورد اصل مَوَدَّة ن.ک: فصل بعد.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18705
صفحه از 416
پرینت  ارسال به