غیبت کبرا ـ مانند ابو جعفر طوسی (د. ۴۶۰/۱۰۶۷) و ابو علی فضل بن حسن طبرسی (د. ۵۴۸/۱۱۵۳) ــ است، که تفکرشان بیشتر با تأثیرپذیری از معتزله شناخته می‌‌شود. به عبارت دیگر، اگرچه هیچ شاهد قاطع و روشنی برای اثبات انتساب این اثر به امام عسکری[[ع]] یا عالمان حلقه او وجود ندارد، اما از محتوایش برمی‌آید که نباید این احتمال را نادیده گرفت که آن را معاشران او در زمان حیاتش نگاشته باشند. هر طور که باشد، دیدگاه اخیر بیشتر در بین عالمان برجسته امامی رایج بوده است. عالمانی که در اینجا از آنها به عنوان موافقان انتساب این تفسیر به عسکری[[ع]] نام می‌‌بریم، کسانی هستند که در نوشته‌‌هایشان هم فراوان از این اثر نقل می‌‌کنند. از آن جمله‌اند: محمد بن علی بن بابویه (د. ۳۸۱/۹۹۱)، که ظاهرا نخستین کسی است که از تفسیر عسکری نقل می‌‌کند، بنابراین ما می‌توانیم دیرترین زمان محتمل^۱ برای نگارش کتاب حاضر را قبل از ثلث آخر قرن چهارم/دهم ثبت کنیم، یعنی تقریبا یک قرن بعد از وفات عسکری[[ع]]؛ ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طَبرِسی (د. اوایل قرن ششم/دوازدهم) مولف کتاب الاحتجاج؛ قطب الدین سعید بن هبة الله راوندی (د. ۵۸۸/۱۱۹۲)؛ نور الدین علی بن عبد العلی عاملی (د. ۹۴۰/۱۵۳۴)؛ زین الدین بن علی بن احمد بن محمد عاملی مشهور به شهید ثانی (د. ۹۶۵/۱۵۵۷ یا ۹۶۶/۱۵۵۸-۱۵۵۹)؛ و در دوره‌‌های متأخر: محمد بن مرتضی کاشانی معروف به محسن فیض (د. ۱۰۹۱/۱۶۸۰)؛ محمد بن حسن حر عاملی (د. ۱۱۰۴/۱۶۹۳)؛ محمد باقر مجلسی (د. ۱۱۱۰/۱۶۹۹) و بسیاری دیگر.^۲

۳. خصلت افسانه‌‌آمیز و سیره‌‌نگارانه تفسیر عسکری

حسین مدرّسی در کتاب خود با عنوان بحران و تثبیت در دوره شکل‌گیری اسلام شیعی اختلاف موجود در متون کهن شیعی میان گروه‌های مُقَصِّرَة ( "کسانی که کم‌‌رَوی کردند" ـ یعنی آنان که در شناخت گوهر و سرشت واقعی امام کم گذاشتند و چندان بر قدرت‌‌های فراطبیعی امام اصرار نداشتند) و گروه‌های غلاة یا مُرتَفِعَة (مبالغه‌‌گرانی که بر ویژگی‌های فراطبیعی امامان تأکید فوق‌‌العاده داشتند تا جایی که آنان را خدا می‌انگاشتند) را برجسته

حتی بررسی سطحی این ادعاها هم کافی است تا نشان دهد که هیچ یک از آنها نمی‌تواند دلیل قاطعی بر رد این انتساب باشد. استدلال نخست یک اتهام معمول است که همیشه برای رد اعتبار آثار بر اساس مسائل صوری به کار گرفته می‌‌شود؛ یعنی اشاره به ابهام درباره وضعیت ناقلان حدیث و چالش درباره میزان وثاقت آنان. استدلال‌‌های دوم و سوم، که کتاب شامل دیدگاه‌‌های دگراندیشانه و برخی مطالب زمان‌‌پریشانه است، نیز نمی‌‌توانند شاهدی در نفی یا اثبات انتساب این اثر به عسکری[[ع]] باشند، چراکه این موارد در نوشته‌‌های جریان‌‌های امامیه نخستین پدیده‌‌های ناآشنایی نیستند. و اما درباره استدلال چهارم، این واقعیت که مفسرانِ هم‌‌عصر عسکری[[ع]] از این اثر چیزی نقل نکرده‌‌اند، اثبات‌‌کننده آن نیست که این اثر در دوران آنها وجود نداشته است.

به رغم دشواری در تاریخ‌گذاری این اثر، برخی ویژگی‌های آن، به‌‌خصوص آنهایی که با محتوا سروکار دارند، می‌توانند در روند [[تشخیص]] انتساب آن کمک کنند. محتوای این اثر حاکی از تاریخ نسبتا متقدم آن است. به صورت دقیق‌تر، محتوای آن دارای شاخصه‌های آثار تفسیری امامی است که بین دو غیبت امام دوازدهم تألیف شده‌‌اند: غیبت صغرا ( الغیبة الصغری)، که بر اساس سنت امامی در سال۲۶۰/۸۷۴ (یا ۲۶۴/۸۷۸) آغاز شد و غیبت کبرا ( الغیبة الکبری) که در سال۳۲۹/۹۴۱ آغاز شد.^۱ این ویژگی‌ها به‌‌ویژه یادآور آثار فرات بن فرات بن ابراهیم کوفی، علی بن ابراهیم قمی و ابو النضر محمد بن مسعود عیاشی هستند، که همه آنها تا اواخر قرن سوم/نهم و اوایل قرن چهارم/دهم فعال بوده‌اند. بحث در مورد آموزه‌‌های ولایة، برائة و تقیة ـ که از دوره پیشاغیبت [[یعنی در دوره غیبت صغرا]] شکل گرفته بود ــ از جایگاه مهمی در تفسیر عسکری برخوردار است، مخصوصا در مقایسه با برخورد حاشیه‌ای و اتفاقی با آموزه‌‌های امامة و عصمة (مصونیت پیامبران و امامان از گناه و خطا). این را می‌توان نشانه‌ای از تاریخ نسبتا قدیمی این نوشته در نظر گرفت. معمولا برخورد این آثار با امامة و عصمة ـ مانند تفسیر عسکری ــ بدون توسل به مسائل اعتقادی مشخصی است که از آنها ناشی می‌‌شود، و از دیدگاهی بسیار متفاوت با دیدگاه مفسران امامیِ بعد از