امامان در اسرارِ قرآن مبتنی بر علم پنهانی است که خداوند به ایشان اعطا کرده است. میزان زیادی از این دانش مخفی مانده، حتی از مؤمنان، و در نوشتههای سرّیِ امامان و احادیث شفاهی که از پدر به پسر منتقل میشود، باقی مانده است. در واقع تقریبا تمام آثار تفسیری قرآن در شیعه ـ همانند دیگر آثار دینی ــ در قالب اقوالی منسوب به امامان به دست ما رسیده است. جدا از احادیث بسیارِ منسوب به امامان مختلف که بعدها در قالب آثار تفسیری جمعآوری شدهاند، سنت شیعی تألیفِ مکتوباتی تفسیری و دینی را نیز به خودِ امامان نسبت میدهد.۱ از این قبیل است تفسیر قرآن منسوب به امام یازدهم، حسن عسکری[[ع]] (د. ۲۶۰/۸۷۳-۸۷۴)، که موضوع این تحقیق است.
تفسیر العسکری تنها شامل تفسیر دو سوره اول قرآن است: شرحی مختصر بر سورة الفاتحة، و شرحی بسیار طولانی بر سورة البقرة، که بزرگترین بخش کتاب را تشکیل میدهد. هیچ راهی پیش روی ما وجود ندارد تا بتوانیم تشخیص دهیم که آیا این کتاب بخشی از یک اثر تفسیری بزرگتر، شامل شرحی بر کل یا بیشتر قرآن، بوده است، یا اینکه در اصل هم بیش از آنچه ما امروز در دست داریم نبوده است. این واقعیت که آنچه عالمان [[متقدم]] امامی از تفسیر العسکری نقل کردهاند تنها از همین بخشی است که امروز در دست ماست، مؤید آن است که بخشهای دیگر کتاب در دسترس آنان نیز نبوده است.
تفسیر عسکری تفسیری نظاممند نیست که در آن مفسر تفسیرهایش را آیه به آیه بیان کند، بلکه بیشتر مجموعه گستردهای از احادیث، عمدتا با خصوصیتهای افسانهوار، است که ذیل آیات مختلف آمدهاند و در بیشتر موارد ارتباط وثیقی با آیات ندارند. ویژگی
1.. See: M. A. Amir-Moezzi, The Divine Guide in Early Shiʿism: The Sources of Esotericism in Islam, translated by D. Streight, New York ۱۹۹۳, pp. ۶۹-۷۹; E. Kohlberg, "Authoritative Scriptures in Early Shīʿism,” in Les Retours aux écritures: foundamentalismes presents et passes, E. Patlagean and A. Le Bulluec, eds., Louvain and Paris ۱۹۹۱, pp.۲۹۵-۳۱۲ [[ب.ت: کلبرگ، متون]].
