165
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

منصور بن عبد الله الإصبهانی (یا الأصبهانی) است که برای دیگر منابع اصلی، از قبیل سهل تُستَری و ابن عطاء که در تفسیرهای سُلَمی بر قرآن از آنها یاد شده، جایگاهی محوری به عنوان راوی مستقیم دارد. بااین‌‌حال تعیین هویت منصور بن عبد الله دشوار است؛ زیرا سُلَمی در پیکره آثارش از سه نفر با همین اسم در میان مشایخ حدیثی خود [[کسانی که بی‌‌واسطه از آنها نقل روایت کرده است]] نام می‌‌برد و به‌‌ندرت مشخص می‌‌کند که مقصود او کدام یک از آنها بوده است. با توجه به ناهمخوانی‌های گاهشمارانه، و تفاوت در کنیه و نسب، می‌‌توان ابو علی منصور بن عبد الله بن خالد ذُهلی خالدی شیبانی هِرَوی (د. ۴۰۱ یا ۴۰۲/ ۱۲-۱۰۱۰) را از گزینه‌‌های احتمالی کنار گذاشت. دیگری ابو الحسن منصور بن عبد الله الدیمَرتی است که سُلَمی در بغداد با او ملاقات کرد. نام کامل این شخص تنها یک بار در طبقات الصوفیه سُلَمی آمده است. ازآنجاکه دیمَرت در حوالی اصفهان است و هیچ اطلاع جداگانه دیگری از این فرد در منابع اولیه در دسترس نمی‌‌توان یافت، احتمال دارد ابو الحسن دیمرتی و ابو نصر اِصبهانی یک نفر باشند.

با این حال کلید تعیین هویت ابو نصر منصور بن عبد الله اصبهانی را می‌‌توان از طریق ارجاعات پراکنده‌‌ به منابع مختلف یافت. در زیادات حقائق التفسیر هم کنیه ابو نصر و هم نسبةِ الاصبهانی با نام منصور بن عبد الله همراه شده‌‌اند. نام ابو نصر منصور بن عبدالله الاصبهانی نیز به طور کامل در آداب الصحبة به عنوان ناقل سخنی از ابو محمد الجُرَیری (د. ۳۱۲/۹۲۴) آمده است. ابو نصر منصور بن عبد الله الاصبهانی همچنین ممکن است با ابو نصر منصور بن عبد الله بن ابراهیم الاصبهانی، که آقابزرگ طهرانی او را ناقل آموزه‌‌های شیعیِ موجود در کتاب التوحید ابو جعفر محمد بن علی قمّی معروف به ابن بابویه صدوق (د. ۳۸۱/۹۹۱) معرفی می‌‌کند، یکی باشد. ابن بابویه روایات خود را در نیشابور از عبد الله بن محمد بن عبد الوهاب السِجزی (مستقیما یا با واسطه احمد بن مُفَضَّل بن المُغیره) از ابو نصر منصور بن عبد الله بن ابراهیم اصبهانی دریافت کرد که، علاوه بر دیگر روایات، سخنی را هم از علی الرضا[[ع]] نقل می‌‌کند. اینکه ابو نصر منصور بن عبد الله اصبهانی واقعا به کدام گروه از صوفیه تعلق داشته است را می‌‌توان از ارجاع مختصر ذهبی به شخصی به نام منصور بن عبد الله صوفی دریافت که ذهبی او را پیرو سالمیّه و ناقل تعالیم ابو الحسن احمد بن


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
164

محمد بن عمران بن موسی جُندی گرفته است.۱

اِسنادی که برای معرفی کتاب ابی الجعد در نقل ابو علی فضل بن حسن طَبَرسی (د. ۵۴۸/۱۱۳۵) آمده است، مؤید مطالب نجاشی است.۲ طَبَرسی که [[این نسخه را]] در سال ۵۲۹/۱۱۳۵ نقل می‌‌کند، چنین آورده است که هنگام ورود به مقبره علی الرضا در سال ۵۰۱/۱۱۰۷، آن را از نسخه‌‌ای که به املای عبد الله بن عبد الکریم بن هوازن قُشَیری (د. ۴۷۷/۱۰۸۴) در اختیار او بوده استنساخ کرده است.۳ این شخص اخیر [[= قُشَیری]] این نسخه را در سال ۴۵۲/۱۰۶۰ از [[طریق]] ابو الحسن علی بن محمد بن علی الحاتِمی الزَوزَنی ـ ابو الحسن احمد بن هارون الزَوزَنی ـ ابو نصر محمد بن عبد الله بن محمد الحفدة العباس بن حمزة النَّیسابوری، که آن را در سال ۳۳۷/۹۴۸ نقل کرده، دریافت کرد. ابو نصر محمد بن عبد الله نیشابوری [[نیز]] این نسخه را در بصره از [[از روی نسخه]] ابو القاسم عبد الله بن احمد بن عامر طائی کتابت کرد. پدر این شخص اخیر در سال ۲۶۰/۸۷۴ به او رونوشتی از متنی را داده بود که خودش مستقیماً در سال ۱۹۴/۸۱۰ از علی الرضا[[ع]] دریافت کرده بود.

نسخه سوم در اختیار ابو احمد داوود بن سلیمان قزوینی بوده که در تاریخ محلیِ قزوین از او به عنوان کسی که به نقل مطالب شیعی از علی الرضا[[ع]] شهرت داشته یاد شده است. این نسخه در زمانی تهیه شد که او۴ مدتی از دست دشمناش در خانه‌‌ای در قزوین مخفی شده بود. عالمان قزوین، از قبیل ابو الحسن علی بن محمد قزوینی (د. ۳۳۵/۹۴۷) در نهاوند، از ‌‌آن نسخه‌‌ای که در تملک داوود بن سلیمان بود نقل کردند. قابل توجه آنکه تمام منتخب‌‌های نسخه‌‌ای که در تملک داوود بن سلیمان بوده، و در منابع از آنها نقل شده، سندشان به علی بن ابی طالب[[ع]] منتهی می‌‌شود.

کسی که سلمی در زنجیره دوم بی‌‌واسطه از او نقل می‌‌کند، همواره شخصی با نام ابو نصر

1.. همان، صص۱۵۸-۱۵۹.

2.. احمد بن عامر الطائی، کتاب ابی الجعد، تص. حسین الطباطبایی البروجردی (تهران: مطبعۀ محمد فردین، [-۱۹])؛ برای طبرسی ن.ک: GAL I, ۴۰۵; GAL s. I, ۷۰۸.

3.. ابو سعد عبد الله بن عبد الکریم بن هوازِن قُشَیری (د. ۴۷۷/۱۰۸۴)، فرزند قُشَیری (د. ۴۶۵/۱۰۷۲) که طَبَرسی از او با کنیۀ ابو الفتح، به جای ابو سعد، یاد می‌کند (قس. ذهبی، سِیَر، ج۱۸، صص۵۶۲-۵۶۳).

4.در متن انگلیسی این ضمیر به «علی الرضا» برمی‌گردد؛ درحالی‌که به نظر می‌رسد منظور نویسنده ارجاع ضمیر به «داود بن سلیمان قزوینی» بوده است. (و.)

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 17170
صفحه از 416
پرینت  ارسال به