125
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

مسئله مطرح است که آیا این مطالب قابلیت انتساب به علی[[ع]] را دارند یا خیر؛ سپس پرسش‌هایی درباره گزارش‌های موجود در این اثر وجود دارد و درباره هر کدام از آنها این پرسش مطرح است که آیا منشأ این گزارش خاص را می‌توان به سُلَیم و بعد از او به امام علی[[ع]] برگرداند؛ آن گاه این پرسش‌ها مطرح‌اند که این مواد چه هنگام و چگونه جمع شده‌اند، و در حین یا قبل از فرایند گردآوریِ آنها در یک مجلدِ واحد، با عنوانِ کتاب سلیم یا هر عنوان دیگری، چه میزان ویرایش در آن رخ داده است.

در سنت امامیه کسانی وجود دارند که نمی‌خواهند صحت انتساب را در هیچ یک از این سطوح قبول کنند،۱ در مقابل، افراد بسیاری وجود دارند که به این اثر اعتماد دارند و آن را منبعی مطمئن برای آموزه‌های دینی می‌دانند،۲ دیدگاه‌های محتمل متعددی نیز بین این دو سر طیف وجود دارد. تحقیقات غربی، از زمان گلتسیهر به این سو، تقریباً بالاتفاق درباره این اثر نگاهی شکاکانه داشته‌اند.۳ اخیراً مدرّسی اظهار کرده است که این اثر قدیمی (و به این معنا، نمودی «موثق» از اندیشه‌های شیعه نخستین) است، اما نمی‌توان آن از طریق سُلَیم به علی[[ع]] رساند. مدرسی تاریخ آن را به دوره قبل از مرگ اَبان (یعنی قبل از ۱۳۸/۷۵۵-۷۵۶) بازمی‌گرداند و حدس می‌زند که احتمالاً همو پدیدآورنده محتوای کتاب است. از نظر مدرسی، سُلَیم بن قیس شخصیتی غیرواقعی است که ساخته شده تا برای نقدهای ضداموی منشأی قدیمی فراهم کند. از نظر او مطالب کتاب سلیم در شکل کنونی‌اش بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های طبقات عامه شیعیانِ کوفی در (اواخر) دوره اموی است. مدرّسی بیان می‌کند که

1.. معروف‌ترین نمونه ابن غضائری (د. ۴۱۱/۱۰۲۰) است که صحت این کتاب را رد کرده است. انصاری در مقدمه‌اش، این بحث را به طور کامل دسته‌بندی کرده است. ن.ک: سُلَیم بن قیس، کتاب سُلَیم، ج ۱، صص۱۵۵-۲۰۰ (مقدمۀ محقق).

2.. انصاری نام کسانی را که از اصالت و اهمیت کتاب جانبداری می‌کنند فهرست کرده است (کتاب سُلَیم، ج۱، صص ۱۰۶-۱۱۴) که آخرین آنان، آیت الله شهاب الدین مرعشیِ مشهور (د. ۱۹۹۰) است.

3.. قدیمی‌ترین اظهار تردید را می‌توان در کار گلتسیهر دید که کتاب سُلَیم و دیگر آثار اولیۀ شیعی را ذیل عنوان «مدارک جعلی» (pseudo-evidential) دسته‌بندی کرد و گفت که شیعه "حتی از خود اسلامِ درست‌پندار نیز استعداد بیشتری" برای رجوع به کتاب‌های مشکوک (apocryphal books) دارد. ن.ک:
I. Goldziher, Muhammedanische Studien, Halle ۱۸۸۸–۹۰, II, ۱۰–۱۱ and Muslim Studies (trans. C.R. Barber and S.M. Stern, London ۱۹۶۸–۹, II, ۲۳–۴). See also: Moktar Djebli, "Sulaym b. Ḳays” in Encyclopaedia of Islam, second edition.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
124

طریق سُلَیم، اَبان و عمر است که بنا بر ادعا متن کتاب سُلَیم را شکل داده و نسخه‌های بعدی بر اساس آن گسترش یافته‌اند. این نسخه‌های ‌خطی مبنای چاپ‌های جدیدی هستند که از کتاب سلیم منتشر شده‌اند. اولین چاپ در سال ۱۳۶۱ق (۱۹۴۲م) در نجف منتشر شد و ظاهرا مبتنی بر نسخه خطی‌ای متعلق به حرّ عاملی (د. ۱۱۰۴/۱۶۹۳)، حدیث‌شناس بزرگ عصر صفوی، بود. جدیدترین چاپ، کاری درخور توسط محمد باقر انصاری است که در سال ۱۴۱۵ق (۱۹۹۵م) در قم، و در سه جلد با شماره صفحاتِ پیوسته در کل مجلدات منتشر شده است. این مجموعه شامل این موارد است: مقدمه‌ای طولانی که در آن بحث‌های خودِ شیعیان درباره سرگذشت و صحت این اثر ارائه شده (جلد ۱)؛ متنی فراهم‌آمده بر اساس چهارده نسخه خطی (جلد ۲)؛‌ و نمایه‌هایی بسیار مفید (جلد ۳). تعداد گزارش‌های موجود در کتاب سلیم در نسخه‌های مختلف یکسان نیست، و این اختلاف در چاپ‌های مختلف هم بازتاب دارد؛ من از شماره‌گذاری جدیدترین چاپ، یعنی تصحیح انصاری، استفاده خواهم کرد. خود گزارش‌ها نیز شکل‌های مختلف و تحریرهای متعددی دارند، و انصاری در پاورقی‌های فراوانش، این اختلاف در نقل‌ها را نمایش داده است. من در تحلیل‌هایم آنچه را در متنِ این چاپ آمده ملاک قرار می‌دهم؛ گرچه گاهی نقل‌هایِ متفاوتِ گزارش‌ها هم روشنگر هستند (که در پاورقی‌ها به آنها اشاره می‌کنم).

کتاب سُلَیم بن قَیس (که بعدتر در سنت شیعی، با عنوان اصل سلیم و کتاب السقیفه نیز به آن اشاره شده است) در میان خودِ شیعیان محل برخی مناقشات بوده و اخیراً در منابع دست دوم نیز نظرهای محققانه فراوانی درباره آن ابراز شده است. در میانِ خودِ شیعیان، بحث عمدتاً ناظر به حجیت این اثر بوده است (یعنی این بحث که آیا می‌توان به این اثر به عنوان منبعی برای آموزه‌های اصلی اعتماد کرد).۱ طبیعتاً بخشی از استدلال به نفع حجیت این اثر در امور اعتقادی، به صحت و درستیِ انتساب آن مرتبط است. بنابراین، عالمانِ امامی شواهدِ مؤید (یا ناقضِ) ادعاهایی را که در مفتَتِح کتاب درباره [[اصالت]] آن مطرح شده، بررسی کرده‌اند. بااین‌حال پرسش‌های جداگانه و مجزایی هست که در بحث از وثاقت کتاب سلیم باید بدانها پرداخته شود، اما به‌ندرت نویسندگان شیعی بدانها پرداخته‌اند. نخست، این

1.. انصاری گزارش کاملی از این بحث‌ها ارائه کرده است (سُلَیم بن قَیس، کتاب سُلَیم، ج۱، ص ۱۰۱-۱۴۸).

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 19046
صفحه از 416
پرینت  ارسال به