خرد، آن است كه آنچه مى دانى، بر زبان آورى و به آنچه مى گويى، عمل كنى .
جهل نيز مانند عقل، در عمل كردن به مقتضاى نادانى به كار رفته است ؛ مثلاً آمده است :
وكل جهل عملته ... ^۱
و هر نادانى را كه انجام دادم...

زندگى عقل

عقل، حيات روح است؛ ليكن خود او نيز از نظر نصوص اسلامى، حيات و مرگ دارد، و تكامل مادّى و معنوى انسان، در گرو حيات آن است. رمز اصلى حيات عقلى بشر، زنده شدن قوّه عاقله، به معناى وجدان اخلاقى اوست و اين، يكى از رازهاى اصلى بعثت انبياى الهى است.
امام على عليه السلام با جمله «و يثيروا لهم دفائن العقول ^۲ ؛ گنجينه هاى خرد را در آنان، آشكار كنند»، به فلسفه بعثت انبياء اشاره كرده است.
زنده كردن انديشه در جهت كشف اسرار طبيعت، از انسان ساخته است ؛ ولى زنده كردن عقل در زمينه شناخت كمال مطلق و برنامه ريزى جهت حركت در مسير مقصد اعلاى انسانيت، جز از انبياى الهى ساخته نيست.
آنچه در كتاب و سنّت درباره عقل و جهل، از اسباب و موانع عقل و آثار و علائم و احكام آن آمده است، همگى مربوط به اين معنا از معانى عقل و انديشه است.
هنگامى كه انسان در پرتو تعاليم پيامبران الهى به بالاترين مراتب حيات عقلى رسيد، به نورانيت و معرفتى دست مى يابد كه نه تنها خطاپذير نيست؛ بلكه او را تا رسيدن به مقصد اعلاى انسانيت همراهى مى كند. على عليه السلام در اين باره مى فرمايد:
خردش را زنده گردانيد و نفسش را ميرانيد تا پيكر ستبر او لاغر شد و دل سختش به لطافت گراييد؛ فروغى سختْ روشن بر او تابيد و راهش را روشن ساخت و به راه راستش روان داشت؛ درها او را به آستان سلامت و سراى

است كه بر حقايق از همه جهتْ احاطه دارد، اشيا را قبل ازآفرينش مى شناسد . اين گوهر، سبب و علّت موجودات و پايان خواسته ها است» .
با همه تفحّصى كه در منابع حديثى در اين زمينه انجام گرفت، مصدرى براى آن، يافت نشد.

ب) كاربردهاى عقل در نتيجه ادراكات

شناخت حقايق

در نصوص اسلامى، كلمه عقل، علاوه بر استعمال در مبدأ ادراكات شعور مُدرِك ، گاه در مُدرَكات عقلى و شناخت حقايق مربوط به مبدأ و معاد و آگاهى نيز به كار مى رود. نمونه آن، احاديثى است كه عقل را در كنار انبياى الهى، حجّت باطنى خداوند متعال معرّفى مى كنند . ^۱ همچنين احاديثى كه عقل را قابل تعلّم مى دانند، يا آن را به معيار ارزش انسان، و پاداش اعمال او ذكر مى كنند، يا عقل را به «طبع» و «تجربه»، و «مطبوع» و «مسموع» تقسيم مى كنند، مقصود از عقل، شناخت و آگاهى است.

كار بر پايه خرد

گاه كلمه عقل، در عمل كردن به مقتضاى قوّه عاقله ـ از باب مبالغه ـ به كار مى رود؛ چنانكه از پيامبر اسلام در تعريف عقل روايت شده است :
العمل بطاعة اللّه ، و إن العمال بطاعة اللّه هم العقلاء . ^۲
خرد، پيروى از دستورهاى خداوند است . به درستى كه خردمندان، كسانى اند كه فرمان خداوند را پيروى مى كنند.
يا از امام على عليه السلام روايت شده است:
العقل أن تقول ما تعرف و تعمل بما تنطق به . ^۳