خرد، بازدارنده از نادانى است .

واژه عقل در روايات اسلامى

فقيه و محدّث بزرگوار، شيخ حرّ عاملى (رض) درباره معانى عقل، چنين مى فرمايد:
عقل در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد ^۱ و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى آيد:
۱ . نيرويى كه بدان خوبى ها و بدى ها و تفاوتها و زمينه هاى آن، شناخته گردد، و اين، معيار تكليف شرعى است .
۲ . ملكه اى كه به انتخاب خوبى ها و پرهيز از بدى ها فرا مى خواند .
۳ . تعقّل و دانستن؛ و از اين روست كه در برابر جهل و نادانى قرار مى گيرد ، نه در برابر ديوانگى . بيشترين استعمال عقل در احاديث، معناى دوم و سوم است . ^۲
با تتبّع و تأمّل در مواردى كه كلمه «عقل» وكلماتِ هم خانواده آن در نصوص اسلامى به كار رفته است، معلوم مى شود كه اين كلمه، گاه در مبدأ ادراكات انسان به كار رفته است و گاه، در نتيجه ادراكات او ، و در هر يك از اين دو نيز كاربردهاى مختلفى دارد .

الف : كاربردهاى عقل در مبدأ ادراكات

مبدأ معارف انسانى

احاديثى كه حقيقت عقل را به نور تفسير مى كنند، ^۳ و يا مبدأ پيدايش عقل را

دوست و راهنما، و اصلى ترين تكيه گاه اهل ايمان است . از نظر اسلام، علم، نيازمند عقل است؛ زيرا علمِ بدون عقل براى عالم، زيانبار است. ^۱
كوتاه سخن اينكه از نظر اسلام، تنها راه تكامل مادّى و معنوى و سازندگى دنيا و آخرت و رسيدن به جامعه مطلوب و مقصد اعلاى انسانيت، درست فكر كردن است و همه گرفتارى هاى انسان، نتيجه به كار نگرفتن انديشه و جهل است.
از اين رو، در جهان پس از مرگ، آنان كه به فرجام عقايد، اخلاق و اعمال ناشايسته خود گرفتار مى شوند، درباره ريشه گرفتارى هاى خود چنين مى گويند:
وقالوا لو كنّا نسمع أو نعقل ما كنا في أصحاب السعير، فاعترفوا بذنبهم فسحقا لأصحاب السعير . ^۲
و گويند اگر شنيده [و پذيرفته] بوديم يا تعقّل كرده بوديم، در [ميان] دوزخيان نبوديم. پس به گناه خود، اقرار كنند؛ و مرگ باد بر اهل جهنّم!

واژه عقل در لغت

واژه عقل، در زبان عرب به معناى نگه داشتن، بازداشتن و حبس كردن است، مانند بستن شتر با عقال . ^۳
همان گونه كه عقال، شتر را از حركت بيجا باز مى دارد، نيرويى در جان انسان وجود دارد به نام عقل، كه او را از جهل و لغزش در انديشه و عمل، باز مى دارد. لذا پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آلهفرمود:
العقل عقال من الجهل . ^۴