«زرقاء » ، دختر عدى ، با قبيله اش در صِفّين حضور يافت و سخنانى هيجان انگيز در تشجيع سپاه على عليه السلام بر زبان راند . ^۱
سروده هاى «سوده» ^۲ در صِفّين و سخنان «عِكْرِشه » در تاريخ آمده است . ^۳
اين همه ، نشان از حضور اجتماعى زنان در دوره كوتاه حاكميت على عليه السلام دارد .
۴ . زنان در ۲۴ مورد از قضاوت هاى على عليه السلام درمقام شاكى يا متهم ، حضور دارند ، ^۴ و در هيچ يك از اين داورى ها ، زنى به استناد كم خردى ، كم ايمانى يا ساير خصلت هاى منفىِ يادشده ، محكوم نشده است . اين ، مبنا و معيارى براى داورى در اين مسئله است كه ديدگاه امام على عليه السلام درباره زنان چگونه بود .
سه . جدا از ارزيابى هاى سندى درباره احاديث و بررسى صحت و سقم آنها ، درباره انتساب برخى سخنان به امام على عليه السلام فرضيه اى به ذهن مى رسد كه براى اثباتش به شواهد تاريخىِ بسيار نياز است ؛ ولى نمى توان از آن غفلت ورزيد . اين فرضيه را مى توان به صورت زير مطرح كرد .

فرضيه اى شايسته بررسى

يك . دشمنى بنى اميه با خاندان پيامبر بر كسى پوشيده نيست . پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله در همه حوادث تلخى كه بر خاندان پيامبر گذشت ، رد پاى بنى اميه ، بويژه معاويه ، به روشنى ديده مى شود . بحران هاى دوران حكومت امام على عليه السلام ، شهادت وى و نيز شهادت امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام به دسيسه هاى معاويه باز مى گردد .

بازمى گشت . در راه ، زنى نزد او آمد و گفت : شوهرم به من ستم كرده و مرا از خانه بيرون رانده است . او سوگند ياد كرده كه مرا كتك زند . حضرت فرمود : كمى صبر كن تا هوا خنك شود . زن گفت : شوهرم بيشتر خشمگين مى شود . على عليه السلام پس از اندكى درنگ ، فرمود : مى بايد حقّ ستم ديده بدون دشوارى ستانده شود . آن گاه به سوى خانه زن رفت و در را كوبيد . جوانى بيرون آمد . حضرت فرمود : از خدا پروا كن ، چرا او را ترسانده اى و از خانه رانده اى؟ جوان با ناراحتى پرسيد : تو كيستى؟ براى سخن تو ، او را به آتش مى كشم . اميرمؤمنان عليه السلام فرمود : تو را امر به معروف و نهى از منكر مى كنم و درشتى مى كنى؟ مردمى كه از كوچه مى گذشتند ، حضرت را با خطابِ «يا اميرالمؤمنين» تهنيت مى گفتند . جوان ، متوجه شد و به عذرخواهى پرداخت و گفت : از خطايم درگذر . به خدا سوگند ، از اين پس براى زنم زمينى هموار خواهم بود . ^۱

۳ . در نبرد جمل ، اُمّ فضل ، دختر حارث ، حركت عايشه و طلحه و زبير از مكّه به سوى بصره را در ضمن نامه اى به اميرمؤمنان گزارش مى دهد . ^۲
در نبرد صفين ، «اُمّ براء » با سروده هايش سپاه على عليه السلام را به نبرد وامى داشت . ^۳
«اُمّ خير » به هنگام شهادت عمّار بن ياسر ، سخنانى بسيار مهيّج بر زبان راند . ^۴
«اُمّ سنان » ، على عليه السلام را به پيروزى و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله ستود . ^۵
«بكاره هلاليه » در همان نبرد به تمجيد ياران على عليه السلام و تنقيص بنى اميه پرداخت . ^۶