مراحل تطوّر علوم حديث ^۱

ترديدى نيست كه آنچه پس از قرآن در اختيار مسلمانان قرار داشت ، حديث و روايت بود . مشكلاتى كه حديث ، در زمينه سَنَد و متنْ بدان برخورد كرد ، و نيز ماهيت معرفت و دانش بشرى ، بسترساز پيدايش علوم حديث شد . برخى از دانشوران ، به درستى ، پيدايش علوم حديث را پى آمدِ علل طبيعى و وضعى دانسته اند . ^۲ مراد آنان از علل طبيعى ، ماهيت معرفت و دانش بشرى ، و مقصودشان از علل وضعى ، همان جعل و وضع و اختلاف و تعارض اخبار بود .
به گمان ما براى نشان دادن آنچه بر دانش هاى حديثى گذشته است ، مى توان اين تطوّرات را در چهار مرحله پيگيرى كرد .

مرحله اوّل : تدوين دانش هاى حديثى

در اين مرحله ، دانش هاى حديثى به رفع مشكلات حديثْ نظر داشتند و علومى چون : رجال ، جرح و تعديل ، مختلف الحديث ، علل الحديث ، و غريب الحديث ، با اين پيش زمينه شكل گرفتند .
عصر آغاز تدوين اين دانش ها قرن سوم هجرى است . دكتر محمود طحّان مى نويسد :

است . البته بايد دانست كه تاريخ حديث ، غير از تاريخ علوم حديث است و موضوع سخن در اين مقال ، عنوان دوم است .
در اين نوشتار ، تلاش مى شود تا زمينه دستيابى به پاسخ اين پرسش ها فراهم آيد :
علم حديث يا علوم حديث ، از چه زمانى به عنوان يك دانشْ رسميت يافته است؟
در آغاز ، آن را چگونه تعريف كرده اند؟
چه مراحل و تطوّراتى را پشت سر نهاده است؟
وضعيّت كنونى علوم حديث و تعريف آن چيست؟
آيا مى توان تعاريف گذشته و حال را نقّادى كرد؟
معيار نقد اين تعاريف ، كدام است؟
چه قالب ها و تعاريف جديدى در اين دانش بايد شكل بگيرد؟
چه دانش هايى بايد بر آن افزوده گردد؟
و . . .
اينها پرسش هاى جدّى اى هستند كه نيازمند مطالعات تاريخى و دقّت نظرند ، تا به ساماندهى منطقىِ اين دانش ، كمك كنند .