دارى ، منعى در ميان نيست» .

۲.داوودبن فرقد گويد به امام صادق عليه السلام گفتم :كلام شما را مى شنوم ؛ قصد دارم چنان كه شنيده ام نقل كنم ، اما چنان نمى شود . در پاسخ فرمود : «به عمد ، چنين كارى انجام مى دهى؟» . گفتم : خير . فرمود : «به معنا نظر دارى؟» . گفتم : آرى . فرمود : «منعى در ميان نيست» . ^۱

۳.ابن المختار رفعه ، قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام :أسمع الحديث فلعلّي لاأرويه كما سمعته . فقال : «إن أصبت فيه فلا بأس . إنما هو بمنزلة تعال وهلمّ واقعد واجلس» . ^۲

۰.به امام صادق عليه السلام گفتم :حديثى را مى شنوم و شايد نتوانم آن گونه كه شنيده ام روايت كنم . فرمود : «اگر به معنا رسيدى ، منعى نيست . اين تفاوت ها به سان تفاوت هلمّ يا تعال و اقعد يا اجلس اند» .

۴.عن أبي عبداللّه عليه السلام قال :إذا أصبت الحديث فأعرب عنه بما شئت . ^۳

۰.امام صادق عليه السلام فرمود :آنگاه كه به حديث رسيدى ، هرگونه خواستى از آن تعبيركن .

۵.قلنا :يارسول اللّه ! إنا نسمع منك الحديث ، فلا نقدر أن نودّيه . فقال : «إذا لم تحلّوا حراما ولم تحرّموا حلالاً وأصبتم المعنى فلابأس . . .» . ^۴

۰.به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرضه داشتيم حديثى را مى شنويم ولى نمى توانيم آن گونه كه شنيده ايم نقل كنيم . فرمود :«اگر حلالى را حرام نكنيد و حرامى را حلال نكنيد و به حقيقت معنا رسيده باشيد ، منعى نيست» .

۶.قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله :«من كذب عليّ متعمدا فليتبوّأ مقعده بين عيني جهنم» . قال [ الراوي ] فشقّ ذلك على أصحابه حتى عرض في وجوههم وقالوا : يا رسول اللّه ! قلت هذا ونحن نسمع منك الحديث فنزيد وننقص ونقدم ونوخّر . فقال :
«لم اعن ذلك ولكن من كذب عليّ يرو عيبي ويشين الاسلام» . ^۵

گروه سومى به جواز آن به طور مطلق عقيده دارند . ^۱
پدر شيخ بهايى (۹۱۸ـ۹۸۴ق) گفته است :
اكثر پيشينيان و متأخّران از فرقه هاى مختلف اسلامى ، بر اين عقيده اند كه نقل به معنا جايز است ، به شرط آن كه ناقل ، يقين داشته باشد معنا را رسانده است . ^۲
شهيد ثانى (۹۱۱ـ ۹۶۵ق) فرموده است :
راوى حديث در صورتى كه با واژه هاى زبان عرب و معناى آنها و جايگاه هريك آشنا باشد ، مى تواند نقل به معنا كند . ^۳
فخرالدين طُرَيحى (۹۷۹ـ ۱۰۸۵ق) در كتاب «جامع المقال » مى گويد :
نقل به معنا در صورت دانستن جايگاه واژه ها و تلاش در رساندن اصل معنا جايز است . اين امر را عموم محدّثان پذيرفته اند ؛ بلى ، تنها گروهى اندك با آن مخالفت ورزيده اند . ^۴
به هرحال ، اصل اين مسئله ، فى الجمله مورد توافق محدّثان و عالمان حديث است . ادلّه اى نيز بر اين نظر دلالت دارد كه به اجمال باز مى گوييم :

الف . روايات :

رواياتى چند بر جواز نقل به معنا دلالت مى كنند :

۱.عن محمدبن مسلم ، قال قلت لأبى عبداللّه عليه السلام :أسمع الحديث منك ، فأزيد وأنقص . قال عليه السلام : «ان كنت تريد معانيه فلا بأس» . ^۵

۰.محمدبن مسلم گويد :به امام صادق عليه السلام عرض كردم ، سخن شما را مى شنوم و [ ناخواسته ] بر آن مى افزايم يا از آن مى كاهم . فرمود : «اگر نظر به معناى حديث