تاريخ صدور حديث ^۱

تاريخ هرحادثه و پديده ، از چگونگى وقوع آن خبر مى دهد ، و به شناسنامه اى مى مانَد كه آيندگان را از هويّت و چند وچون آن با خبر مى سازد .
تاريخ ، در نهان خود ، اسرارى بسيار از انسان ها ، رفتارها ، وقايع ، مكتب ها ودانش ها دارد كه : هر كه بيشتر با آن آشنا گردد ، از آن ، بيشتر آموزد و اندوزد .
اگر گفته مى شود : «همه چيز را بايد در تاريخش مطالعه كرد و با تاريخش شناخت» ، از آن روست كه تاريخ ، آينه بى غبار است وآنچه در دل دارد ، به خوبى مى نمايانَد .
حديث و روايت ـ كه به گفتار ، كردار و تقرير پيشوايان معصوم عليهم السلام اطلاق مى گردد ـ نيز حقيقتى «زمان دار» و «تاريخ بردار» است . هر حديث ، از پسِ نيازى و در پاسخ پرسشى و در مقام تبيين حقيقتى صادر گشته است و به تعبير ديگر ، «شأن نزولى» دارد كه دانستنش ، در فهم بهتر حديث ، سودمند خواهد بود .

پيشينه بحث

نخستين فقيهى كه بدين مسئله توجّه جدّى ورزيد و در روش استنباط وشيوه تدريس خود ، بدان التزام داشت ، آية اللّه العظمى بروجردى بود . وى معتقد بود :

را با حديث عرضه داشتند! و چه بسيار جريان هاى سياسى كه با تمسك به حديث ، خود را موجّه مى كنند! .
وقتى پاره اى آراى عرفانى و صوفيانه در لواى روايتْ عرضه شود ، طبيعى است كه مستبدان و حاكمان زور نيز در پس نقاب «ظل اللّه » ^۱ بر مسند نشينند و كار خود را با حديث ، موجّه سازند .
و امروزه نيز ممكن است برخى نظريه هاى غير مسلّم علمى ـ كه فراتر از حدس و تخمين نيست ـ در پوشش حديث و با حمايت روايت ، وارد بازار دانش شود .
همه اينها را مى توان «تفسير به رأى» از احاديث ، نام گذارى كرد .
* * *
به اينها مى توان اضافه كرد ، غرض ورزى ها و فتنه ها و كينه هايى را كه در لباس حديث و روايت ، بروز مى كنـد . تعبير زيباى اميرمومنان در باره شعار خوارج (كَلِمَةُ حَقٍّ يُرادُ بِهَا الباطِلُ) ^۲ بر ايـن چنيـن غرض ورزى هايى در استفاده از نصوص دينى ، اشارت دارد .
بسيار مناسب بود كه نمونه هايى فراوان براى هر يك از موانع ياد شده ، ذكر كنيم ؛ اما محدوديت مجال ، بيش از اين اجازه نمى دهد .
اميدواريم پژوهشگران و محققان ، نمونه هاى فراوانى از اين دست را ـ كه در تاريخ اسلام ، رخ داده است ـ گردآورند و براى تنبّه و دورى جستن ، بر متفكرانْ عرضه دارند .