دوست مى دارد حريم تكاليفش نگه داشته شود . اين سخن را فريقين از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل كرده اند :
اِن اللّهَ يُحِبُّ اَنْ يُو?َذَ بِرُخَصِهِ كَما يُحِبُّ اَنْ يُواخَذَ بِعَزائِمِه . ^۱
از اين رو ، نمى توان رخصت هاى دينى را با فرهنگ غير دينى ، اما به نام دين و با تشبّث به حديث ، پر كرد .
بسيارى از سختگيرى ها يا گاه احتياط ها معلول همين تأثير فرهنگى است .
شهيد مطهرى ، پوشيدن صورت را از عادات ايرانيان در دوره اى از تاريخ مى داند و معتقد است فقيهانى كه فتوا به وجوب پوشش صورت داده اند ، طبيعتا تحت تأثير اين عادت بوده اند :
در ايران و در بين يهود و مللى كه از فكر يهود پيروى مى كردند ، حجاب به مراتب شديدتر از آنچه اسلام مى خواست ، وجود داشت . در بين اين ملت ها ، وجه و كفّين هم پوشيده مى شد . . . اسلام ، گرچه پوشانيدن وجه و كفّين را واجب نكرد ، ولى تحريم هم نكرد ؛ يعنى اسلام عليه پوشانيدن چهره قيام نكرد و باز گذاشتن را واجب ننمود و در نتيجه ، ملت هاى غير عرب كه مسلمان شدند ، از همان عادت و رسم ديرين خود تبعيت كردند . ^۲
از اين دست است فضاهاى فرهنگى وسياسى يى كه گهگاه و به صورت دفعى در جوامع اسلامى رُخ مى نمايد و مسائل علمى و برداشت هاى حديثى را تحت تأثير قرار مى دهد.
البته گرچه انسان نمى تواند خود را از ذهنيت ها به طور كامل رها سازد و فرهنگ هر جامعه اى ، جزئى از ذهنيت افراد آن است ، ليكن براى اهل فضل و دانش ، اين امكان هست كه نصوص دينى را خالى از ذهنيت ها و فرهنگ هاى حاكم ، مطالعه كنند.
مطالعه دقيق فرهنگ هاى ملّى و نيز شناخت اوضاع و احوال فرهنگى ، سبب مى شود كه چنين تحميلى صورت نگيرد ؛ چنان كه آشنايى با تاريخ فرهنگ مسلمين در دوره هاى گذشته و نيز شناخت فرهنگ جاهليت پيش از اسلام ، در مطالعه خالص نصوص دينى ، بسى سودمند است .

۶ . شناخت موارد نقل به معنا ؛
۷ . آشنايى با تعارض احاديث و چگونگى حل آن ؛
۸ . شناخت روايات تقيّه اى ؛
۹ . شناخت ناسخ و منسوخ در احاديث ؛
۱۰ . آگاهى از مضامين مختلف احاديث ، چون : معارف ، اخلاق ، آداب و . . . و ضوابط هر يك .
برخى از اين عناوين ، مانند «اجتهاد در فهم نصوص» و «شناخت تاريخ صدور روايات» را در مقاله هاى مستقلّى در همين مجموعه بررسى كرده ايم . در اين نوشتار ، به اختصار ، به موانع فهم حديثْ مى پردازيم .
* * *
چنان كه پيشتر ياد شد ، موانع فهم مى توانند خنثاگر همه شرايط و زمينه ها باشند ؛ و گرچه نتيجه وجود آنها محروميت از معرفت صحيح است ، اما اين ، همه خسارت نيست! چرا كه : آن كه شرايط را فراهم نساخت و نفهميد ، سرمايه اش از كف نرفته و عنوان علم و عالم را در معرض اتهام قرار نداده است ؛ بر خلاف آن كه زمينه ها را آماده كرد و شرايط را مهيا ساخت ، ولى به خاطر وجود موانع ، آن همه را هدر داد . از اين رو ، شناخت موانع و پيراستن آنها ، كم اهميت تر از شناخت شرايط و به كارگيرى زمينه ها نيست .
اينك ، به اجمال ، برخى موانع را مرور مى كنيم :

۱ . متأثر بودن از فرهنگ هاى غير دينى

يكى از آفت هاى بزرگ در فهم نصوص دينى ، متأثر بودن از فرهنگ هاى غير دينى است . هر جامعه اى با آداب و رسومى خو گرفته كه هميشه ضد دينى نيستند ؛ ولى نمى توان آنها را ، بويژه در وادى رخصت هاى دينى ، «دين» قلمداد كرد .
خداوند دوست مى دارد كه از رخصت هاى دينى استفاده شود ، به همان گونه كه