نفر نقل كرده است .
۷ . اين كه ثواب بيش از اندازه اى را براى كارى كوچك بيان كند . ^۱
شيخ طوسى در زمينه نقد متن به چهار طريق اشاره كرده است :
القرائن التي تدل على صحة متضمن الأخبار التي لا توجب العلم أشياء أربعة : منها تكون موافقة لأدلة العقل وما اقتضاه . . . ومنها أن يكون الخبر مطابقاً لنص الكتاب إما خصوصه أو عمومه أو دليله أو فحواه فإن جميع ذلك دليل على صحة متضمنه . . . و منها أن يكون الخبر موافقاً للسنة المقطوع بها من جهة التواتر . . . و منها أن يكون موافقاً لما اجمعت الفرقة المحقة عليه . ^۲
قرائنى كه بر درستى مضمون خبر دلالت دارد ، و به رتبه علم نمى رسد ، چهارتاست :
۱ . موافق دليلى عقلى باشد . ۲ . مطابق با نص قرآن يا عموم و خصوص آن و يا مفهوم آن باشد . ۳ . موافق با سنّت قطعى باشد . ۴ . موافق با مسلّمات اماميه باشد .
در كتاب «نقد الحديث » ، راه هاى نقد متن ، چنين آمده است :
۱ . واژگان ، ركيك نباشد ، به گونه اى كه از گوينده فصيح و بليغ سرزند .
۲ . مخالف قواعد عامه عقلى و حسى نباشد .
۳ . مخالف قواعد عمومى اخلاق نباشد .
۴ . مخالف امور مسلّم پزشكى نباشد .
۵ . مخالف با اصول عقيدتى و ضروريات شريعت نباشد .
۶ . مخالف با سنن الهى در نظام هستى نباشد .
۷ . مخالف قرآن ، سنّت قطعى و مسلّمات دين و شريعت نباشد .
۸ . محتوى امور سخيف نزد عقلا نباشد .
۹ . مخالف با حقايق تاريخى عصر پيامبر صلى الله عليه و آله نباشد .
۱۰ . موافق با مذهب راوى كه تأييد رويّه اوست ، نباشد .

تطبيقى عنايت داشته اند .
مصطفى السباعى ، پس از ذكر راه هاى نقد سند و محتوا ، در پاسخ برخى مستشرقان كه گمان برده اند عالمان اسلامى تنها به نقد سند توجه دارند ، مى گويد :
اين ، مهمترين قواعدى است كه عالمان براى نقد حديث ، و پالايش آن وضع كرده اند . از اين معلوم مى شود كه تلاش آنان منحصر به نقد سند يا توجه بيشتر به نقد سند نيست ، آن گونه كه پاره اى از مستشرقان و پيروانشان گمان برده اند ؛ بلكه بر نقد سند و محتوا يكسان توجه كرده اند . ^۱
وى راه هاى نقد سند و متن را چنين باز گفته است :
نشانه هاى وضع در سند ، عبارت اند از :
۱ . مشهور بودن راوى به دروغگويى در صورتى كه راوى ثقه اى آن را نقل كرده است .
۲ . اعتراف واضع .
۳ . نقل راوى از كسى كه امكان ملاقات و دريافت از او برايش نبوده است .
۴ . شرايط و انگيزه هاى واضع ؛ مثل اين كه راوى حديث «الهريسة تشدّ الظهر» ، محمد بن حَجّاج است كه فروشنده هَليم بوده است .
نشانه هاى وضع در محتوا عبارت اند از :
۱ . ركيك بودن الفاظ ، به گونه اى كه از فصيحان چنين واژه هايى سر نمى زند .
۲ . فساد معنا ، بدين سان كه با بديهيات عقلى ، قواعد اخلاقى و مسلمات تاريخ ناسازگار باشد .
۳ . مخالفت صريح با قرآن ، به گونه اى كه قابل تأويل نباشد .
۴ . مخالفت با حقايق تاريخى مسلّم در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله .
۵ . موافقت با مذهب و عقيده راوى ، در صورتى كه فردى متعصب بوده است .
۶ . حديث ، متضمن مطلبى باشد كه انگيزه نقل آن بسيار است و حال آن كه تنها يك