فصل هفتاد و نهم : مُنتقِم
واژه شناسى «مُنتقِم»
صفت «مُنتقِم (سخت كيفر)»، اسم فاعل از «اِنْتَقَمَ، يَنْتَقِمُ»، از ريشه «نقم» است كه بر ناپسند دانستن و سرزنش چيزى دلالت مى كند. «نقمتُ عليه، أنْقَمُ» يعنى: به خاطر بدى كارش، آن را ناپسند دانستم و او را سرزنش كردم و از او ، به شديدترين شكلى، نفرت پيدا كردم، و نقمت، از قبيل عذاب و كيفر (مجازات) سخت است. پس «اِنتَقَمَ» به اين معناست كه كار كسى را ناپسند دانست و او را كيفر داد.
ابن اثير مى گويد: مُنتقِم، در نام هاى خداى متعال، به معناى كسى است كه كيفر را بر هر كه بخواهد، سخت مى گرداند.
مُنتقِم، در قرآن و حديث
در قرآن كريم، برگرفته ها از ريشه «نقم»، سيزده بار به خدا نسبت داده شده اند. تعبير «عزيزٌ ذو انتقام (شكست ناپذير و داراى كيفر سخت)»، چهار بار و صفت «منتقمون (سختْ كيفران)»، سه بار در مورد خدا به كار رفته است.
در اين آيات، كيفر سخت خدا، شامل حال كافران، دروغ انگاران، بدكاران و نافرمانان، دانسته شده است.
با توجّه به معناى واژگانى ريشه «نقم» و «انتقام»، دو نكته به نظر مى رسد :
نخست، اين كه «انتقامْ» صدق نمى كند، مگر آن كه جرمِ انجام شده، بزرگ و كيفرش سنگين باشد. از اين رو، در حديثى آمده است: «[ خداوند] كسى را كه نافرمانى كرده، با عذاب دردناك، سختْ كيفر دهنده است».
دوم، اين كه: سخت كيفر دادنِ يك گناه، به معناى كيفر دادن و عذاب كردنِ تنها نيست؛ بلكه كيفر دادن و عذاب كردن همراه با نفرت و ناپسند دانستن آن گناه است.
اين دو نكته، تفاوت صفت «منتقم» وصفات مشابه ، همچون: «مُعذِّب (عذاب دهنده)»، «مُخزى (خوار كننده)»، و «مُهلك (هلاك كننده)» را روشن مى كند.
از مباحث بالا روشن مى شود كه كيفر سخت الهى، به معناى كيفر گناه بزرگ، همراه با ناپسند دانستن آن است و اين معنا، بر اساس «عدل الهى» تحقّق مى يابد. در همين جاست كه تفاوت انتقام خدا با انتقام رايج در ميان انسان ها ـ كه به جهت آرام شدن دل و معمولاً همراه با ستم و دشمنى است ـ مشخّص مى گردد .
