فصل يكم: معناى «اسماءُ اللّه »
درباره اشتقاق واژه «اسم»، اختلاف وجود دارد . كوفيان، آن را مشتق از «وَسْم» به معناى «نشان» مى دانند و بصريان، آن را از «سُمُوّ» به معناى «بلندى» و «رفعت» . البته اينان مى پذيرند كه كاربرد لغوى اسم، همان «نشان» است . ۱
و امّا «صفت»، از «وَصَفَ» است كه مانند «عِدَة» از «وَعَدَ» مشتق شده و از اين رو، به همان معناى مصدرى «وصف» است ؛ امّا در بسيارى از موارد به معناى اسم مصدر به كار مى رود و گاه، از آن ، معناى نشان و علامت، اراده مى شود ، ۲ جز آن كه صفت ، نشانى است كه يكى از ويژگى هاى موصوف را بيان مى كند ۳ و بنا بر اين، اسم و صفت، هر دو به معناى علامت و نشان مسمّا و موصوف اند و اسم ، علامت و نشان را در بر مى گيرد ؛ امّا صفت ، علامتى تخصيص و تقييد يافته است . نتيجه اين كه نسبت ميان اسم و صفت ، عموم و خصوصِ مطلق است ؛ يعنى هر صفتى اسم است ، امّا هر اسمى صفت نيست و اسم هاى عَلَم و خاص (مانند : زيد و بكر) ، اسم هستند، ولى صفت نيستند و اسم هاى دلالت كننده بر اوصاف، هم اسم هستند و هم صفت، مانند : عالم و علم . ۴
امّا در علوم ادبى و عرفان و كلام ، اسم و صفت ، اطلاق هاى ديگرى هم دارند كه مطابق با يكى از اطلاق ها در علوم ادبى ، مصادر (مانند : علم و قدرت) ، اسم هستند، نه صفت ؛ امّا مشتق هايى مانند عالم و قادر ، صفت اند و نه اسم؛ و در عرفان نظرى، اسم و صفت، معنايى كاملاً عكس آنچه آمده، دارند . ۵
و امّا احاديث در بيان اسما و صفات خدا، اين تفاوت موجود در اصطلاحات مختلف را مدّ نظر قرار نداده اند و اسم و صفت، هر دو بر كمالات (مانند علم) و نيز ذات متّصف به كمالات (مانند عالم) اطلاق مى شوند . براى مثال ، برخى احاديث، در خصوص سميع و بصير ، واژه «صفت» را به كار برده اند ۶ و برخى ديگر، واژه «اسم» ۷ را و حتّى اين دو معنا بر دو كلمه علم و عالم در يك حديث، اطلاق شده اند و برخى احاديث، تصريح كرده اند كه اسم و صفت به يك معنا هستند و از امام باقر عليه السلامچنين روايت شده است :
نام ها ، صفاتى هستند كه خداوند ، خود را بدانها وصف كرده است .
همچنين، محمّد بن سنان از امام رضا عليه السلام مى پرسد : اسم چيست ؟
امام عليه السلام مى فرمايد :
صفتِ موصوف است .
بنا به آنچه ياد شد ، همه نام هاى خدا (اسماءُ اللّه ) ، صفات او هستند و همه صفات او ، نام هاى او ، و تفاوت قائل شدن ميان نام ها و صفات، در تقسيمات اين كتاب، مقتضاى نظم تأليف است و به معناى تفاوت معنايى نيست .
همچنين، بر اساس معناى لغوى اسم و صفت و به جهت اتّحاد مصداقى آن دو در مورد خداى متعال و در پرتو احاديثى كه در اين باره به ما رسيده، نتيجه مى گيريم كه نام هاى خدا، گونه اى از صفات اويند و خداى متعال، نامى ندارد، جز آن كه صفتى از صفات او را بر دوش مى كشد و از همين جاست كه خداى سبحان ، نام خاصّ جامد و غير مشتق ـ كه فقط علامت او باشد و هيچ وصفى از اوصاف او را در بر نداشته باشد ـ ندارد و به سخن ديگر ، نام خدا، هميشه مقيّد است و علامت بودن نام هاى خدا، از اين جهت است كه بر وصف خاصّى از او دلالت دارند و به زودى و به هنگام تفسير واژه جلاله «اللّه » خواهيم ديد كه اين نام نيز مبدأ مشتق است و احاديث شريف ، مصادر (اصل هاى) گوناگونى براى آن ذكر كرده اند . ۸
علاّمه سيّد محمّد حسين طباطبايى رحمه الله در بيان معناى اسماى حُسنا مى نويسد:
«اوّلين بارى كه ما چشم بدين جهان مى گشاييم و مناظر هستى را مى بينيم، آنچه مى بينيم، نخست، ادراك ماست كه بر خود ما واقع شده و قبل از هر چيز، خود را مى بينيم . سپس، نزديك ترين امور به خود را ـ كه همان روابط ما با عالم خارج و با اشياى مورد نظر قواى عمل كننده ما در طول زندگى ماست ـ درك مى كنيم . پس خود ما و قواى ما و اعمال متعلّق به اين قوا، اوّلين چيزهايى هستند كه درِ دل هاى ما را مى كوبند و به درك ما در مى آيند ؛ ليكن ما خود را و قوا و كردارهايمان را نمى بينيم، مگر در ارتباط با غير .
پس مى توان گفت كه احتياج، اوّلين چيزى است كه انسان، آن را مشاهده مى كند و آن را در ذات خود و در هر چيزى كه مرتبط با آن و قوا و اعمال آن است و همچنين، در سراسر جهانِ بيرون از خود ، مى بيند و در همين اوّلين ادراك، به وجود ذاتى كه حوايج او را بر مى آورد و وجود هر چيزى به او منتهى مى شود ، حكم مى كند و آن، ذات خداى سبحان است . اين ادراك و حكمِ ما را اين آيه قرآن تصديق مى كند كه :
«هان، اى مردم! شما نيازمندان به خداييد و تنها خداوند، غنى و بى نياز است» .
البته تاريخ نتوانسته است ابتداى ظهور عقيده به ربوبيت را در ميان افراد بشر پيدا كند ؛ ليكن تا آن جا كه سير بشر را ضبط كرده، از همان قديم ترين عهدها، اين اعتقاد را در انسان ها سراغ مى دهد . حتّى اقوام وحشى اى كه اكنون در دور افتاده ترين نقاط قاره هاى امريكا و اقيانوسيه زندگى مى كنند و در حقيقت، نمونه اى از سادگى انسان هاى اوّليه هستند ، وقتى وضع افكارشان را بررسى مى كنيم، مى بينيم كه به وجود قواى عالى در ماوراى طبيعت، معتقدند و هر طايفه اى، كيش خود را مستند به يكى از آن قوا مى داند و اين، در حقيقت، همان قول به ربوبيت است . اينان هر چند در تشخيص «رب» به خطا رفته اند ، ليكن اعتقاد به ذاتى دارند كه سرنوشت هر چيزى به او منتهى مى گردد ؛ چون اين اعتقاد، از لوازم فطرت انسانى است و فردى نيست كه فاقد آن باشد ، مگر اين كه به خاطر شبهه اى كه بر او عارض شده، از الهام فطرى اش منحرف شده باشد ، مثل كسى كه خود را به خوردن سَم، عادت داده باشد ، كه هر چند طبيعتش به الهام خود، او را تحذير مى كند، او عادت خود را مُستَحسَن مى شمارد .
سپس، نخستين چيزى كه در بحث از معارف الهى با آن رو به رو مى شويم، آن است كه منتهى شدن هر چيز را به او درمى يابيم و اقرار مى كنيم كه حقيقت و وجود هر چيز، از اوست و او مالك همه چيز است ؛ چون مى دانيم اگر داراى آن نباشد، نمى تواند آن را به غيرِ خود افاضه كند، علاوه بر اين كه برخى موجودات [و بلكه همه آنها] اصل حقيقتشان بر اساس احتياج است و از نقصِ خود خبر مى دهند ؛ ولى خداى متعال، منزّه از هر حاجت و هر نقيصه اى است ؛ چرا كه او مرجع هر چيزى است در رفع حاجت و نقيصه آن چيز .
پس خداى متعال، هم داراى مِلك (به كسر ميم) است ، و هم صاحب مُلك (به ضمّ ميم) ؛ يعنى همه چيز از آنِ اوست و در زيرِ فرمان اوست و اين، دارا بودنش على الإطلاق است . پس او دارا و حكمران همه كمالاتى است كه ما در عالم (از قبيل : حيات و قدرت و علم و شنوايى و بينايى و رزق و رحمت و عزّت و امثال آن) يافته ايم و در نتيجه، او حىّ و قادر و عالم و سميع و بصير است ؛ چون اگر نباشد، ناقص است ، حال آن كه نقص در او راه ندارد . همچنين، رازق و رحيم و عزيز و محيى و مُميت و مُبدى و مُعيد و باعث و امثال آن است ؛ چرا كه رزق دادن و رحمت و عزّت و زنده كردن و ميراندن و ابداء و اعاده و برانگيختن، كار اوست ، و اين كه مى گوييم او سُبّوح و قُدّوس و على و كبير و متعال و امثال آن است، منظور ما اين است كه هر صفت عدمى و صفت نقصى را از او نفى كنيم .
اين طريقه ساده اى است كه ما در اثبات اسما و صفات براى خداى متعال مى پيماييم . قرآن كريم هم ما را در اين طريقه، تصديق نموده و در آيات بسيارى، مُِلك (به كسر و به ضمّ ميم) را به طور مطلق براى خداى متعال اثبات كرده است و چون حاجتى به ذكر آن آيات نيست، مى گذريم» . ۹
1.ر . ك : الانصاف فى مسائل الخلاف بين النحويّين : ج ۶ ص ۱۶ ، المصباح المنير : ص ۲۹۰ ، لسان العرب : ج ۱۴ ص ۴۰۱ ؛ مشكل إعراب القرآن : ج ۱ ص ۶ .
2.معجم مقاييس اللغة : ج ۶ ص ۱۱۵ ، التعريفات : ص ۵۸ .
3.المصباح المنير : ص ۶۶۱ ، ترتيب كتاب العين : ص ۱۹۵۷ .
4.معجم الفروق اللغوية : ص ۳۱۴ .
5.ر . ك : شرح فصوص الحكم ، قيصرى : ج ۱ ص ۳۴ (فيما يخصّ الاصطلاحات المختلفة للاسم والصفة) ، الفتوحات المكّيّة ، ابن عربى : ج ۲ ص ۵۸ ، كشّاف اصطلاحات الفنون : ج ۲ ص ۱۷۹۱ و ۱۰۷۸ و ج ۱ ص ۱۸۱ و ۱۸۴ ، جامع الدروس العربيّة : ج ۱ ص ۹۷ .
6.التوحيد : ص ۱۴۶ ح ۱۴ .
7.همان : ص ۱۸۷ .
8.ر . ك : ص ۱۵۹ (معناى «اللّه ») .
9.الميزان فى تفسير القرآن: ج ۸ ص ۳۴۸ .
