169
دانش نامه عقايد اسلامي ج2

«و از آنچه به آنان روزى داديم ، سهمى براى آن [خدايانى] كه نمى دانند [چيست]، مى نهند . به خدا سوگند كه از آنچه دروغ بر مى بافتيد ، حتما سؤال خواهيد شد» .

توضيح

عقيده جاهلانه به وجود شريكان متعدّد براى خداوند ـ كه همان بت ها بودند ـ عرب ها را بر آن مى داشت تا به ساختن بتكده ها و تأمين معاش خدمت گزاران آنها روى آورده، آنها را شريك زندگى خود قرار دهند و دارايى عمده خود (دام و زراعت) را با آنها تقسيم و سهمى را براى آنها در كنار سهم خداوند، معيّن كنند . آنان سهم خداوند را به مصارف عمومى (همچون : اِطعام مهمانان و در راه ماندگان) مى رساندند و سهم بتان را در اختيار خدمت گزاران آنها مى گذاردند.
افزون بر اين، خدمت گزارانِ پُر طمع بتكده ها، هر گاه آفتى به زراعت مربوط به بت ها مى رسيد و يا رشد آن كمتر مى شد و يا با سهم خداوند مخلوط مى گشت، با ترفند مكّارانه «خدا بى نياز است»، سهم خود را به تمام و كمال، استيفا مى كردند و كسرىِ آن را از سهم خداوند، جبران مى نمودند و هيچ گاه در جهت جبران سهم خداوند از سهم بت ها بر نمى آمدند.
اين كاهش و افزونى در محصول، گاه نتيجه ترفندهاى پيشين بود ، بدين گونه كه هنگام آبيارى، اگر آب زمينى كه در آن ، سهم خداوند كِشت شده بود، به زمين بت ها مى رفت، جلوى آن را نمى گرفتند؛ امّا در حالت عكس آن، آب را مى بستند.
سنّت پوشالى تقسيم، در «دام» نيز جريان داشت كه در بيان فصل پيشين به آن اشاره شد.


دانش نامه عقايد اسلامي ج2
168

«وَ يَجْعَلُونَ لِمَا لاَ يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَـهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْـئلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَفْتَرُونَ» . ۱

تعليق :

إنّ المعتقدات الجاهليّة التي كانت تسود أوساط المجتمع العربي الجاهلي دفعت العرب ـ باعتبارهم يؤمنون بوجود شركاء للّه (الأصنام) ـ إلى بناء بيوت للآلهة والأصنام وتوفير المعاش لسدنتها وإشراكهم في حياتهم وأرزاقهم وممتلكاتهم من الزرع والماشية وتعيين سهم لهم إلى جانب سهم اللّه ، وجعلوا سهم اللّه ، للنفقات العامّة كإطعام الضيف وابن السبيل ، في حين جعلوا سهم الأصنام تحت تصرّف السدنة .
وكان السدنة الطمّاعون كلّما أصابت الزرع آفة أو أعطى محصولاً أقلّ أو اختلط سهمهم بسهم اللّه ، يتذرّعون بخدعة مفادها «إنّ اللّه غنيّ» ، فيستوفون سهمهم كاملاً غير منقوص ، ويعوّضون نقص أسهمهم من سهم اللّه ، ولا يعوّضون بأيّ حال من الأحوال سهم اللّه من سهم الأصنام .
ربّما كانت الزيادة والنقصان في المحصول تقع أحياناً نتيجة لأساليب التحايل التي سبقت الإشارة إليها ، وهي أنّ الماء كان إذا انساب عند السقي من الأرض التي زرع فيها سهم اللّه إلى الأرض التي فيها سهم الأصنام لم يكونوا يحولون دونه ، وإذا حصل العكس كانوا يمنعونه .
إنّ هذه السنّة البالية كانت سائدة أيضاً في المشاركة في الماشية وتقسيمها ، وهو ما اُشير إليه في الفصل السابق .

راجع : مجمع البيان : ج ۴ ص ۵۷۱ ، تفسير القمّيّ : ج ۱ ص ۲۱۷ ؛ تفسير الطبريّ : ج ۵ الجزء ۸ ص ۴۰ ، الدرّ المنثور : ج ۳ ص ۳۶۲ ، المفصّل في تاريخ العرب قبل الإسلام : ج ۶ ص ۱۹۳ .

1.النحل : ۵۶ .

  • نام منبع :
    دانش نامه عقايد اسلامي ج2
    سایر پدیدآورندگان :
    محمّد محمّدى رى‏شهرى، با همکاری: رضا برنجكار، ترجمه: عبدالهادى مسعودى، مهدى مهریزى، على نقى خدایارى، محمّد مرادی و جعفر آریانی
    تعداد جلد :
    10
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1385
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 70492
صفحه از 618
پرینت  ارسال به