۷۹۴.امام على عليه السلامـ در عهدنامه اش براى مالك اشتر ، بر پايه روايت تحف العقول ـ: كارگزاران خراج را از همه جاى سرزمينت ، نزد خود گرد آور و فرمانشان ده كه تو را آگاه كنند كه در منطقه ايشان چه مى گذرد و صلاح كارشان در چيست و چگونه كار گردآورى خراج آسان مى شود . سپس از امورى بازپرس كه آگاهان ، جز ايشان ، به تو خبر داده اند . پس اگر [مردم] از گرانبارى يا رنجى ، همچون بند آمدن آب ، يا دگرگون شدن زمينى بر اثر آب گرفتگى ، يا سختىِ تشنگى ، ويا آسيب ديگر نزد تو شكوه كردند ، چندان بر ايشان آسان گير كه اميد مى بَرى خداوند با آن ، وضعشان را اصلاح كند ؛ و اگر از تو يارى خواستند تا توان مالى شان در اداره زندگى افزون گردد ، هزينه آن را بپرداز ؛ كه اگر آنان را بى نياز كنى ، فرجامى نيك خواهد داشت . مبادا اين آسان گيرى ها در تأمين هزينه ايشان ، بر تو گران آيد ؛ كه اين ، ذخيره اى است كه آن را با آباد سازى سرزمينت و زيباسازى حكومتت ، به تو باز مى گردانند ؛ و نيز دوستى ايشان و نيّت هاى نيكشان براى تو گرد مى آيد و [نيز ]خيرهاى فراوان فراهم مى آيد و از رهگذر خراجى كه جمع مى كنند ، خداوند سهولت ها پديد مى آوَرد ؛ كه همانا خراج با كوشش سخت و در زحمت افكندنِ خود ، فراهم نمى آيد . از اين گذشته ، بدين سان رشته هاى اعتماد برايت پديد مى آيد تا هر گاه رويدادى پيش آيد ، به ايشان تكيه كنى ؛ زيرا با اين راحت گيرى كه در حقّشان به جاى آورده اى ، نيروى بيش تر مى گيرند و با عدل و مدارايى كه در رفتار با ايشان ورزيده اى ، به تو اعتماد مى يابند و مى دانند كه اگر كارى پيش آيد كه آن را بر عهده ايشان نهى ، دليل و حجّتى دارى ؛ و آن گاه ، با خشنودىِ دل و جان ، آن بار را تحمّل مى كنند . پس همانا چون آبادنىِ [زمين] حاصل آيد ، هر چه بر دوش مردم نهى ، انجام مى دهند . و جز اين نيست كه ويرانى زمين ، نتيجه تنگدستىِ كشاورزان است و كشاورزان هم بدان دليل فقير مى شوند كه حكمرانان زياده روى مى كنند و به ماندگارى خود بدگمانند و از عبرت ها كم سود مى جويند .
