۷۹۳.امام على عليه السلامـ از سفارش وى به يكى از كارگزارانِ صدقه [= زكات] ـ^۱ : روان شو ، با پرهيز از خداوندى كه يگانه است و اَنبازى ندارد . هر گز مسلمانى را مترسان ؛ و بى رضايت وى به حريمش برمگذر ؛ و بيش از اندازه اى كه خداوند در مال او حقّى دارد ، از وى مستان! پس هر گاه بر قبيله اى گذر كردى ، بى آن كه به خانه هاشان درآيى ، بر آبْ سَراىِ آنان فرود آى و سپس با آرامش و وقار به سوى آنان روانه شو تا به ميانشان درآيى و بر آنان درود دهى ـ و در درود دهى بر ايشان ، كوتاهى مكن و كم مگذار ـ و آن گاه گويى: «اى بندگان خدا! وَلىّ خدا و جانشين او مرا به سوى شما فرستاده تا سهمى را كه خداوند در اموال شما دارد ، بستانم ؛ پس آيا خداى را در اموالتان سهمى هست تا آن را به ولىّ وى بپردازيد؟» آن گاه ، اگر كسى گفت: «نه» ، به سراغ وى مرو ؛ و اگر كسى گفت: «آرى» ، همراهش روان شو ، بى آن كه او را بترسانى يا تهديد كنى يا به سختى اندازى يا به دشوارى دچار كنى ؛ و هر چه طلا و نقره تو را دهد ، از او بستان ؛ و اگر وى را گاو و گوسفند يا شتر بود ، جز به اجازه او ، به ميانشان مرو ، زيرا بيشينه آن ها از آنِ او است ؛ و اگر به ميانشان درآمدى ، همانند كسى مباش كه خود را بر آن مسلّط مى شمارد و سخت مى گيرد .
هيچ چهارپايى را رم مده و نترسان و صاحبش را در گرفتنِ آن به زحمت ميفكن . مال را دو بخش كن و صاحبش را [در گزينش يكى از دو بخش] آزاد گذار ؛ اگر يكى را برگزيد ، به آن چه برگزيده چنگ مينداز . آن گاه ، باقى مانده را [نيز]دو بخش كن و او را [در گزينش] آزاد گذار ؛ اگر يكى را برگزيد ، به گزيده وى تعرّض مكن . اين كار را همچنين ادامه ده تا به اندازه حقّ خداوند در مال وى باقى مانَد و حقّ خداى را از او بستان . اگر خواست كه اين قرار را به هم زند ، بپذير و باز آن دو بخش را درآميز و همانند بار نخست ، عمل كن تا حقّ خداى را در مال او بستانى .
حيوان پير و فرتوت و دست و پا شكسته و بيمار و لاغر و عيب دار را مگير . و كسى را بر آن اموال امين قرار مده ، مگر آن كه به ديندارى اش اعتماد داشته باشى و با مال مسلمانان درست رفتار كند تا آن را به حاكم مسلمانان برسانَد و او آن را ميانشان تقسيم كند . جز فرد خيرخواه و دلسوز و درستكار و نگاهبان را براى نگاهدارى آن ها مگمار ؛ كسى كه با آن حيوان ها درشتى نكند و به آن ها ستم نراند و تند نراندشان و خسته شان نكند . پس هر چه نزدت گرد آمده ، به سوى ما روان كن تا آن گونه كه خداوند فرمان داده ، آن را به مصرف رسانيم .
آن گاه كه [كارگزارِ] امينِ تو ، آن ها را ستاند ، به وى سفارش كن كه ميان ماده شتر و كره شيرخوارش جدايى نيفكَند و آن قدر مادر را ندوشد كه به كره اش زيان رسد ؛ و با سوارى گرفتن ، آن را خسته نكند ؛ و در دوشيدن و سوارى گرفتن ، ميان آن شتر و شتران ديگر به عدالت رفتار كند .
و بايد [آن كارگزار] شتر خسته را استراحت دهد و با شتر مجروح ناتوان مدارا كند و آن ها را بر سرِ آبگيرهايى بَرَد كه شتران بر آن مى گذرند و از كناره علفزاران حركت دهد ، نه از راه هاى خشك . و مدّتى به آن ها استراحت دهد تا آب خورند و بچرند ؛ تا به خواست خدا آن ها را فربه و پرتوان ، و نه خسته و رنجيده ، به ما برساند و ما بر پايه كتاب خدا و سنّت پيامبرش صلى الله عليه و آله آن ها را تقسيم كنيم . اگر چنين كنى ، به خواست خدا ، پاداش تو افزون تر و رستگارى ات نيكوتر خواهد بود .

۷۹۲.عنه عليه السلامـ مِن عَهدِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ وقَد بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ ـ: أمَرَهُ بِتَقوَى اللّهِ في سَرائِرِ أمرِهِ ، وخَفِيّاتِ عَمَلِهِ ، حَيثُ لا شَهيدَ غَيرُهُ ، ولا وَكيلَ دونَهُ .
وأمَرَهُ أن لا يَعمَلَ بِشَيءٍ مِن طاعَةِ اللّهِ في ما ظَهَرَ ، فَيُخالِفَ إلى غَيرِهِ في ما أسَرَّ ، ومَن لَم يَختَلِف سِرُّهُ وعَلانِيَتُهُ وفِعلُهُ ومَقالَتُهُ فَقَد أدَّى الأَمانَةَ ، وأخلَصَ العِبادَةَ .
وأمَرَهُ أن لا يَجبَهَهُم ، ولا يَعضَهَهُم ، ولا يَرغَبَ عَنهُم تَفَضُّلاً بِالإِمارَةِ عَلَيهِم ؛ فَإِنَّهُمُ الإِخوانُ فِي الدّينِ ، وَالأَعوانُ عَلَى استِخراجِ الحُقوقِ .
وإنَّ لَكَ في هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصيبا مَفروضا ، وحَقّا مَعلوما ، وشُرَكاءَ أهلَ مَسكَنَةٍ ، وضُعَفاءَ ذَوي فاقَةٍ . وإنّا مُوَفّوكَ حَقَّكَ ، فَوَفِّهِم حُقوقَهُم ؛ وإلاّ تَفعَل فَإِنَّكَ مِن أكثَرِ النّاسِ خُصوما يَومَ القِيامَةِ ، وبُؤسى لِمَن خَصمُهُ عِندَ اللّهِ الفُقَراءُ وَالمَساكينُ ، وَالسّائِلونَ وَالمَدفوعونَ ، وَالغارِمونَ وَابنُ السَّبيلِ!
ومَنِ استَهانَ بِالأَمانَةِ ورَتَعَ فِي الخِيانَةِ ولَم يُنَزِّه نَفسَهُ ودينَهُ عَنها ، فَقَد أحَلَّ بِنَفسِهِ الذُّلَّ وَالخِزيَ فِي الدُّنيا ، وهُوَ فِي الآخِرَةِ أذَلُّ وأخزى ؛ وإنَّ أعظَمَ الخِيانَةِ خِيانَةُ الاُمَّةِ ، وَأفظَعَ الغِشِّ غِشُّ الأَئِمَّةِ . وَالسَّلامُ . ^۱

۷۹۳.عنه عليه السلامـ مِن وَصِيَّةٍ لَهُ كانَ يَكتُبُها لِمَن يَستَعمِلُهُ عَلَى الصَّدَقاتِ ـ: اِنطَلِق عَلى تَقوَى اللّهِ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، ولا تُرَوِّعَنَّ مُسلِما ، ولا تَجتازَنَّ عَلَيهِ كارِها ، ولا تَأخُذَنَّ مِنهُ أكثَرَ مِن حَقِّ اللّهِ في مالِهِ ، فَإِذا قَدِمتَ عَلَى الحَيِّ فَانزِل بِمائِهِم مِن غَيرِ أن تُخالِطَ أبياتَهُم ، ثُمَّ امضِ إلَيهِم بِالسَّكينَةِ وَالوَقارِ حَتّى تَقومَ بَينَهُم فَتُسَلِّمَ عَلَيهِم ، ولا تُخدِج بِالتَّحِيَّةِ لَهُم ، ثُمَّ تَقولَ : عِبادَاللّهِ ، أرسَلَني إلَيكُم وَلِيُّ اللّهِ وخَليفَتُهُ لاِخُذَ مِنكُم حَقَّ اللّهِ في أموالِكُم ، فَهَل للّهِِ في أموالِكُم مِن حَقٍّ فَتُؤَدّوهُ إلى وَلِيِّهِ ؟ فَإِن قالَ قائِلٌ : لا ، فَلا تُراجِعهُ ، وإن أنعَمَ لَكَ مُنعِمٌ فَانطَلِق مَعَهُ مِن غَيرِ أن تُخيفَهُ أو توعِدَهُ أو تَعسِفَهُ أو تُرهِقَهُ ، فَخُذ ما أعطاكَ مِن ذَهَبٍ أو فِضَّةٍ ، فَإِن كانَ لَهُ ماشِيَةٌ أو إبِلٌ فَلا تَدخُلها إلاّ بِإِذنِهِ ؛ فَإِنَّ أكثَرَها لَهُ ،فَإِذا أتَيتَها فَلا تَدخُل عَلَيها دُخولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيهِ ، ولا عَنيفٍ بِهِ .
ولا تُنَفِّرَنَّ بَهيمَةً ولا تُفزِعَنَّها ، ولا تَسوءَنَّ صاحِبَها فيها . وَاصدَعِ المالَ صَدعَينِ ، ثُمَّ خَيِّرهُ ، فَإِذَا اختارَ فَلا تَعرِضَنَّ لِمَا اختارَهُ ، ثُمَّ اصدَعِ الباقِيَ صَدعَينِ ، ثُمَّ خَيِّرهُ ، فَإِذَا اختارَ فَلا تَعرِضَنَّ لِمَا اختارَهُ ، فَلا تَزالُ كَذلِكَ حَتّى يَبقى ما فيهِ وَفاءٌ لِحَقِّ اللّهِ في مالِهِ ،فَاقبِض حَقَّ اللّهِ مِنهُ ؛ فَإِنِ استَقالَكَ فَأَقِلهُ ، ثُمَّ اخلِطهُما ، ثُمَّ اصنَع مِثلَ الَّذي صَنَعتَ أوَّلاً حَتّى تَأخُذَ حَقَّ اللّهِ في مالِهِ .
ولا تَأخُذَنَّ عَودا ، ولا هَرِمَةً ، ولا مَكسورَةً ، ولا مَهلوسَةً ، ولا ذاتَ عَوارٍ ، ولا تَأمَنَنَّ عَلَيها إلاّ مَن تَثِقُ بِدينِهِ رافِقا بِمالِ المُسلِمينَ ، حَتّى يُوَصِّلَهُ إلى وَلِيِّهِم فَيَقسِمَهُ بَينَهُم ، ولا تُوَكِّل بِها إلاّ ناصِحا شَفيقا ، وأمينا حَفيظا ، غَيرَ مُعنِفٍ ولا مُجحِفٍ ، ولا مُلغِبٍ ولا مُتعِبٍ . ثُمَّ احدُر إلَينا مَا اجتَمَعَ عِندَكَ نُصَيِّرهُ حَيثُ أمَرَ اللّهُ بِهِ .
فَإِذا أخَذَها أمينُكَ فَأَوعِز إلَيهِ ألاّ يَحولَ بَينَ ناقَةٍ وبَينَ فَصيلِها ، ولايَمصُرَ لَبَنَها فَيَضُرَّ ذلِكَ بِوَلَدِها ، ولا يَجهَدَنَّها رُكوبا ، وَليَعدِل بَينَ صَواحِباتِها في ذلِكَ وبَينَها .
وَليُرَفِّه عَلَى اللاّغِبِ ، وَليَستَأنِ بِالنَّقِبِ وَالظّالِعِ ، وَليورِدها ما تَمُرُّ بِهِ مِنَ الغُدُرِ ، ولا يَعدِل بِها عَن نَبتِ الأَرضِ إلى جَوادِّ الطُّرُقِ ، وَليُرَوِّحها فِي السّاعاتِ ، وَليُمهِلها عِندَ النِّطافِ وَالأَعشابِ ؛ حَتّى تَأتِيَنا بِإِذنِ اللّهِ بُدَّنا مُنقِياتٍ ، غَيرَ مُتعَباتٍ ولامَجهوداتٍ ، لِنَقسِمَها عَلى كِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله ؛ فَإِنَّ ذلِكَ أعظَمُ لِأَجرِكَ ، وأقرَبُ لِرُشدِكَ ، إن شاءَ اللّهُ . ^۲