۶ / ۴
راه هاى تأمين درآمد؛ و توسعه
۷۸۸.امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر، آن گاه كه وى را به كارگزارىِ مصر گماشت ـ: در كار خراج ۱ نيكو بنگر ، به گونه اى كه به مصلحت خراج دهندگان باشد ؛ زيرا سامان يافتن كارِ خراج و خراج دهندگان ، به مصلحت ديگران نيز هست و ديگران سامان نيابند مگر به سامان يافتن حال خراج دهندگان ؛ چرا كه همه مردم نان خورِ خراج و خراج دهندگان هستند .
۷۸۹.امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر ، آن گاه كه وى را به كارگزارىِ مصر گماشت ـ: بايد بيش از آن كه به گردآورى خراج بينديشى ، در انديشه آبادسازى زمين باشى ؛ زيرا خراج گرد نيايد مگر به آبادانى . و هر كس خراج خواهد بدون آن كه در پى آبادانى باشد ، مملكت را ويران مى كند و بندگان را هلاك مى سازد و كارش ، مگر اندكى ، راست نمى گردد . پس اگر مردم از سنگينىِ خراج يا آفتِ محصول يا قطع شدن آب يا خشكسالى يا دگرگون شدن زمين بر اثر آب گرفتگى يا تشنگىِ خاك ، نزدت شكايت آورند ، بار ايشان را بكاه آن گونه كه اميد مى برى كارشان سامان يابد . و كاستن از هزينه ها [و خراجِ] ايشان بر تو هيچ گران نيايد ؛ كه آن ، اندوخته اى است براى تو و به سبب آن ، مردم مملكتت را آباد مى كنند ؛ و نيز اين زيور حكومت تو است ؛ علاوه بر اين ، نيك ستايىِ آنان را به خود جلب مى كنى و خود نيز شادمان مى شوى كه عدالت را در ميانشان گسترانده اى و براى خويش از نيروى فراوانشان تكيه گاهى ساخته اى ، چرا كه با راحت گيرى بر ايشان ، رزقشان را افزوده اى ؛ و اعتمادشان را فراهم آورده اى ، زيرا به عدل و مدارا با ايشان رفتار كرده اى . و از اين پس ، چه بسا كارها پيش آيد كه اگر به عهده آنان گذارى ، خوشدلانه آن ها را به انجام رسانند ؛ كه وقتى آبادانى حاصل آيد ، هر چه به عهده مردم نهى ، انجام مى دهند . و جز اين نيست كه مايه نابودى زمين ، تنگدستىِ كشاورزان است ؛ و تنگدستى ايشان به سبب آن است كه حكمرانان تنها به گردآورىِ مال مى انديشند و به پايدارىِ [حكومتِ] خود بدگمانند و از عبرت ها كم بهره مى گيرند .
