تحليلى در باب نيكويى آفرينش

حُسن ، ضد قُبح است . راغب ، درباره معناى «حُسن» مى گويد : «حُسن (نيكويى) ، عبارت است از هر دل انگيزِ خواستنى ، و آن ، سه گونه است : پسنديده از ديدگاه عقل ، پسنديده از نظر هوس ، و پسنديده از نظر احساس» . ^۱
اين تقسيم ، بر پايه قواى ادراك كننده در انسان كه حُسن را در مى يابند ، استوار است ؛ ليكن حقيقت حُسن ، عبارت است از : تناسب اجزاى هر چيز با يكديگر و هماهنگى كلّ اجزا با هدف و غايتى كه خارج از ذات آن است . بنا بر اين ، به عنوان نمونه ، حُسن چهره ، يعنى تناسب اجزاى آن و حُسن دادگرى ، يعنى هماهنگى دادگرى با هدف جامعه متمدّن كه در آن ، هر حقدارى به حقّ خود برسد .
همين طور ، بررسى دقيق گونه هاى آفريدگان از جنبه نظم و تناسب اجزاى آن و در بر گرفتن تركيب و تجهيز كامل (بنا بر آنچه نياز دارد) ، پژوهنده را مطمئن مى سازد كه هر يك از اين آفريده ها ، بر بهترين وجهى كه تصوّر آن امكان پذير است ، آفريده شده است :
«فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِينَ . ^۲
پس برتر و بالاتر است خداوند، آن بهترينِ آفرينندگان» .
امكان دارد چيزى را بيابيم كه در سنجش با چيز ديگر ، در ديده ما زيبا نيايد ؛ امّا آن ، در واقعْ براى خود و در چارچوب نظام آفرينش ، زيباست . از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده كه به مناسبت سخن گفتن درباره آيه «الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىْ ءٍ خَلَقَهُ ؛ ^۳ آن كه هر چه آفريد، نيكوساخت» ، فرمود : أما إنَّ إستَ القِرَدَةِ لَيسَت بِحَسَنَةٍ ولكِنَّهُ أحكَمَ خَلقَها. ^۴
هان! سُرينِ بوزينگان ، زيبا نيست؛ ولى [خداوند] آفرينش آن را استوار ساخته است.
اين معنا با مفهوم لغوى واژه «أحسَنَ» نيز هماهنگ است . فَيّومى مى گويد : «أحسنتُ الشى ء ، يعنى : آن را شناختم و به نيكويى انجام دادم» . ^۵
بر اين اساس ، جمله «ما يُحسن» در گفتار امام على عليه السلام : «قيمة كُلِّ امرِئٍ ما يُحسِنُ» ^۶ به «ما يَعلَمُ (آنچه مى داند)» ، تفسير شده است . خليل بن احمد فراهيدى مى گويد : تشويق كننده ترين سخن در تحصيل دانش ، سخن على بن ابى طالب عليه السلام است كه فرمود : «قيمة كلّ امرئٍ ما يُحسن ؛ ارزش هر انسان ، چيزى است كه نيك مى داند» . ^۷