۳ . انتخاب انسان در عالم ذَر ، در خوش بختى و بدبختى او مؤثّر است

سومين معناى ارائه شده براى حديث مورد بحث، آن است كه بر اساس شمارى از احاديث، انتخاب انسان در عالَم ذر ـ كه پيش از عالم كنونى بوده ـ در تكوين سرشت او مؤثّر بوده است ، بدين معنا كه افرادى كه در آن عالم ، راه درست را انتخاب كرده اند ، سرشتشان در اين جهان نيز تمايل به انتخاب راه درست دارد كه موجب خوش بختى آنها مى شود و كسانى كه راه نادرست را انتخاب كرده اند ، طبعا مايل به كارهاى ناشايست هستند كه موجب بدبختى آنها مى شود ، هر چند آنها كه تمايل به بدى دارند ، مى توانند راه درست را انتخاب كنند و آنها كه تمايل به نيكى دارند ، مى توانند راه نادرست را انتخاب نمايند و در هر دو صورت ، اجبارى در كار نيست .

جمع بندى

به نظر مى رسد كه معناى حديث مورد بحث ، همان معناى نخست است كه در كلام امام كاظم عليه السلام آمده است و معناى دوم نيز به همان معنا باز مى گردد ؛ امّا معناى سوم ، علاوه بر اين كه مبتنى بر اعتقاد به عالَم ذر است و خودِ اين مسئله ، نياز به بررسى دارد ، انطباق آن با حديث «خوش بخت ، در شكم مادرش خوش بخت است ...» مشكل است .
گفتنى است كه ساير احاديثى كه در فصل گذشته آمده اند ، هر چند به معناى حديث مورد بحث اشاره ندارند ، ولى در تفسير و تبيين آن مى توانند مورد بهره بردارى قرار گيرند .

آن زمانى كه كافرْ كفر را انجام مى دهد ، به كافر مى پيوندد . خداوند ، وقتى بنده را آفريد ، او را كافر نيافريد . همانا بنده ، زمانى كافر گشت كه حجّت از سوى خدا به او رسيد و بر او عرضه شد ؛ ولى او آن را انكار نمود . پس به خاطر انكار كردن حق، كافر گرديد .

۲ . خوش بختى براى مؤمن و بدبختى براى كافر ، تقدير شده است

معناى ديگرى كه براى حديث مى توان نمود ، اين است كه خداوند متعال براى فرزندانى كه مى داند در آينده راه درست زندگى را انتخاب مى كنند و ايمان مى آورند ، در شكم مادرهايشان خوش بختى مقدّر كرده و براى فرزندانى كه مى داند در آينده راه نادرست را انتخاب مى كنند و كفر مى ورزند ، در شكم مادرهايشان بدبختى مقدّر نموده است ، چنان كه در حديثى ، از پيامبر خدا آمده است كه :
سَبَقَ العِلمُ وَ جَفَّ القَلَمُ ، وَ مَضى القَدَرُ بِتَحقيقِ الكِتابِ وَ تَصديقِ الرُّسُلِ ، وَ بِالسَّعادَةِ مِنَ اللّهِ عز و جل لِمَن آمَنَ وَ اتَّقى، وَبِالشَّقاءِ لِمَن كَذَّبَ وَ كَفَرَ ، وَ بِوَلايَةِ اللّهِ المُؤمِنينَ ، وَ بَراءَتَهُ مِنَ المُشرِكينَ. ^۱
علم ، پيشى گرفت و قلم ، رقم زد و قَدَر ، قطعى شد براى به حقيقت پيوستن كتاب [آسمانى] و تصديق پيامبران و براى سعادتمندى هر مؤمن و تقواپيشه اى از جانب خدا و براى بدبختى هر تكذيب كننده و كافر و نيز براى ولايت خداوند بر مؤمنان و برائتش از مشركان .
بنا بر اين ، سعادت و شقاوت ، گرچه به وسيله خداوند عز و جل تقدير مى شوند، امّا بر اساس ايمان و تقوا ، و كفر وانكار ـ كه عمل اختيارى انسان اند ـ براى انسان ، رقم مى خورند .