واجب خودداری خواهد کرد. وی معصوم را کسی دانسته که به کردار او در باطن قطع پیدا می‏شود و دانسته می‏شود که از کار قبیح خودداری می‏کند؛ همانند امتناعش از کار زشت در ظاهر.^۱ اگرچه از این تعریف وی برای «عصمت و معصوم»، هم نقش خدا و معصوم در تحقق عصمت آشکار است؛ اما از آن، جزئیات بیشتری درباره کیفیت نقش خدا و معصوم برداشت نمی‏شود.^۲

از سدیدالدین محمود بن علی حمصی رازی (متوفای اوایل قرن هفتم) دو اثر کلامی برجای مانده است. او در تعریف لطف تقریری مشابه دیدگاه مقری نیشابوری دارد.^۳ همچنین با اینکه وی عصمت را یکی از صفات رئیس می‏داند، اما در عبارات وی در المنقذ من التقلید نه تعریفی روشن از صمت به چشم می‏خورد و نه مطلبی درباره منشأ آن یافت می‏شود.^۴ وی با اینکه در المعتمد من مذهب الشیعة الإمامیة از عصمت یاد کرده اما به بحث از منشأ آن نپرداخته است.^۵

خواجه نصیرالدین طوسی (م ۶۷۲ ق) در آثار خویش درباره تعریف عصمت، دو گونه اظهار نظر کرده است: دسته نخست، آثاری است که در آنها عصمت را به سبک متکلمان بغداد، لطف دانسته است. وی در فصول نصیریه، عصمت را لطفی دانسته که با وجود آن، وقوع قبایح و اخلال به واجبات از سوی انبیا علیهم السّلام ممتنع می‏گردد؛ به گونه‏ای که آنان از حد اختیار خارج نمی‏شوند.^۶ وی

ارائه برهان به حضرت یوسف علیه السّلام که سبب شد تا آن حضرت آلوده به گناه نگردد و اگر ارائه برهان نبود، ظاهر آیه^۱ این است که به گناه آلوده می‏گشت.^۲

درباره دیدگاه فوق، نخست باید گفت که اگر توفیق و عصمت مذکور، محصور در معصوم باشد و یا آنان را در بر گیرد، طبعاً مرتبط به بحث ما خواهد بود وگرنه اگر مقصود، الطاف مخصوص به غیر معصومان باشد، ارتباطی به بحث ما نخواهد داشت؛ ثانیاً از اینکه وی این لطف را از سوی خدا می‏داند، دانسته می‏شود که وی خدا را در تحقق آن دخیل می‏داند و از اینکه وی عصمت را لطف پس از تکلیف می‏داند، فهمیده می‏شود که او معصوم را مکلف می‏داند و مکلف، عقلاً و نقلاً بدون اختیار معنا ندارد. به طور خلاصه، از مجموع عبارات وی در الحدود نیز فهمیده می‏شود که وی تحقق عصمت را برای معصوم، همراه با دخالت خدا و معصوم توأمان می‏داند و این دیدگاه او با نظراتش در التعلیق انطباق کامل دارد. اگرچه توضیحات وی درباره «لطف»، دیدگاه معتزله را در ذهن تداعی می‏کند، اما ارجاع وی به روایات عصمت ـ که عصمت را از سوی خدا می‏دانند ـ^۳ نشانگر آن است که وی به گونه‏ای، مفهوم «توفیق» و به‏ویژه «عصمت» را ناظر به روایات این موضوع، نظریه‏پردازی کرده است.

ابن‏شهرآشوب (م ۵۸۸ ق) در أعلام الطرائق فی الحدود والحقائق معنای عصمت را در اصل، «منع» دانسته و معنای آن را در عرف، هر لطفی دانسته که هنگامی که خدای تعالی آن را انجام دهد، مکلف از ارتکاب معصیت و ترک