مرتضی، لطف در واجبات را «توفیق» و لطف در ترک قبیح را «عصمت» می‏نامد.^۱ همان‎گونه که واضح است ایشان نیز هم برای خدا^۲ و هم معصوم^۳ در تحقق عصمت نقش قائل است.^۴

محمد بن حسن مُقری نیشابوری (متوفای قرن ششم هجری) در دو اثر خود به ابراز نظر درباره برخی مطالب مرتبط با منشأ عصمت پرداخته است. وی در التعلیق فی علم الکلام در بحث نبوت، ابتدا قلمرو عصمت را بیان کرده و زشتی‏هایی را که باید پیامبر از آنها برکنار باشد، برشمرده است. او سپس می‏افزاید: دلیل تنفیر^۵ سبب می‏شود که وی از همه زشتی‏های دیگر در ایمنی باشد.^۶ همان‎گونه که مشهود است تا اینجا مشخص نیست که وی عصمت پیامبر را از امور مذکوره منسوب به خدا می‏داند یا به خود معصوم؛ اما در ادامه می‏افزاید که خداوند پیامبرانش را از امراضی که سبب نفرت می‏شود و داشتن چهره زشت و اخلاق پست،‏ نظیر تندخویی و سخت‏گیری دور داشته؛ زیرا نمی‏خواسته که این امور، سبب نفرت وی از آنان گردد.^۷ وی در ادامه به این مطلب تصریح می‏کند: بهتر است که به رسالت مبعوث نگردد مگر کسی که در ولادتش طاهر باشد، از گناهان صغیره و کبیره به دور باشد و از گناهان و زشتی‏ها امتناع (خودداری) کند.^۸ از این عبارت وی فهمیده می‏شود که وی

یکی از منشأهای مهم در ارتکاب گناهان است، از میان خواهد رفت.

سید مرتضی به منشأ عصمت در آثار خود تصریح نکرده است. او معنای لغوی عصمت را منع می‏داند.^۱ بر اساس تعریف اصطلاحی وی برای عصمت، عصمت چیزی است که مکلف با وجود آن از انجام کار قبیح و اخلال به واجب بازداشته می‏شود و اگر عصمت نباشد، از انجام کار قبیح و اخلال به واجب باز داشته نمی‏شود. مکلف در هر دو حال (ترک قبیح و فعل واجب) دارای اختیار است.^۲ وی در جای دیگر می‏گوید شبهه‏ای نیست که پیامبر به سبب عصمت و لطف و توفیق خدا از قبایح معصوم است.^۳ شاید جامع‏ترین تعریف او برای عصمت، عبارت باشد از اینکه «عصمت، کاری است که خدا با بنده می‏کند و می‏داند که او با این کار اقدام به معصیت نخواهد کرد به شرط اینکه به سرحد اجبار عبد نرسد».^۴ از مجموع عبارات علم الهدی برداشت می‏شود که اولاً عصمت از سوی خداست؛ ثانیاً همراه با اختیار عبد است؛ ثالثاً قابلیت تکامل را دارد؛ رابعاً تشکیکی است.^۵ تا اینجا روشن شد که سید مرتضی هم برای خدای سبحان و هم برای معصوم، در حصول عصمت نقش قائل است.

شیخ طوسی نیز به منشأ عصمت تصریح ندارد. وی معنای لغوی عصمت را «منع از آفت» دانسته و معصوم را کسی می‏داند که به مدد لطف خدا از انجام قبیح باز داشته‏شده، بدون اینکه در این کار مجبور باشد.^۶ ایشان همانند سید