نظر می‏رسد. شمار درخور توجهی از عناصر تشکیل‏دهنده مذکور در آیات و روایات که در بخش پیشین گذشت، در تعریف شیخ مفید نیز به چشم می‏خورد.^۱ آنچه دیدگاه شیخ مفید را در تعریف عصمت و توضیح آن نسبت به عبارات پیشینیان ممتاز می‏سازد این است که وی آنچه را در روایات گوناگون به طور پراکنده آمده و به خاستگاه‏های عصمت پرداخته، بدون تصریح به همه جزئیات این متون، به طور جامع بیان کرده است. این انسجام در متون بزرگانِ پیش از وی به چشم نمی‏خورد. گفتنی است که این تعریف، عصمت از گناه را در بر می‏گیرد و حاوی عصمت از خطا نیست. همچنین این تعریف اگرچه بسیار به روایات مربوط به تعریف عصمت نزدیک است، اما با محتوای آن متون تفاوت‏هایی دارد که در بخش نقد خواهد آمد.

علم معصومان و سرچشمه‏های آن:^۲ شیخ مفید علوم امام علیه السّلام را ناشی از علوم وراثتی می‏داند که نسل به نسل از طریق معصومان منتقل می‏شود^۳ و همچنین علوم ائمه علیهم السّلام را از طریق رؤیای صادقانه و الهام و تحدیث می‏داند.^۴ او اجماع امامیه را بر این می‏داند که امام، جز کسی که همه علوم دین را بداند و در فضیلت، کامل باشد و فضیلت او بر دیگران در اعمال برتری داشته باشد، نخواهد بود.^۵ با توجه به دیدگاه وی درباره علم امام به همه علوم دین، جهل که

توضیح و تبیین شیخ مفید در تصحیح اعتقادات امامیه، مؤید دیدگاه ایشان در اوائل المقالات است. وی در این کتاب، ابتدا عصمت را برای حجج الهی، «توفیق و لطف و اعتصام حجج به توفیق و لطف الهی از گناهان و اشتباه در دین» می‏داند. به اعتقاد او عصمت تفضلی از ناحیه خدا نسبت به کسی است که به عصمت خدا چنگ می‏زند. او اعتصام (چنگ زدن) را فعل مُعتصِم می‏داند و عصمت را مانع از قدرت معصوم بر انجام قبیح و مجبورکننده وی به انجام کارهای حَسَن نمی‏داند؛ بلکه عقیده دارد عصمت موهبتی است که خدا آن را به برخی بندگان عطا می‏کند و می‏داند که این بندگان به رغم این اعطا، معصیت را بر نخواهند گزید. از دید او چنین مطلبی درباره همه انسان‏ها برای خدا معلوم نیست؛ بلکه چنین کسانی، تنها «صفوة و اخیار» (برگزیدگان) هستند که خداوند در آیات متعدد به آنان اشاره کرده است. وی در ادامه تصریح می‏کند از روایات فهمیده می‏شود که ائمه در همه حالات خالی از نقص و جهل بوده‏اند و در دارا بودن کمال با وجود سن کم و قبل از بلوغ همانند عیسی و یحیی علیهما السّلام بوده‏اند.^۱ از این توضیح او نیز به‏وضوح استفاده می‏شود که وی امداد الهی و اختیار معصوم را در حصول عصمت مؤثر می‏داند.

بر اساس مجموع این تعریف‏ها، از دیدگاه شیخ مفید، «عصمت»، لطف و توفیقی است از سوی خدا؛ پس خداوند در حصول عصمت دخیل است. از سوی دیگر، فعلیت یافتن عصمت مبتنی بر تمسک عملی و کامل معصوم به فرامین الهی است. از جهت سوم، این تفضل به کسی داده می‏شود که خداوند می‏داند که وی به فرامین الهی تمسک دائم دارد. توضیحات شیخ مفید به لحاظ نظریه پردازی مبتنی بر نص، نخستین نظریه‏پردازی منسجم و تا حدی کامل به