خدا، قرآن است) و مانند روایتی که وی از هشام بن حکم نقل میکند که از امام صادق علیه السّلام درباره معنای معصوم بودن امام میپرسد و امام در پاسخ میفرماید: «المعصوم هو الممتنع باللّٰه من جمیع محارم اللّٰه و قال اللّٰه تبارک وتعالی (و من یعتصم باللّٰه فقد هدی الی صراط مستقیم)»؛۱و۲ «معصوم، کسی است که با استعانت از خدا از همه کارهای حرام خودداری میکند و خدای سبحان میفرماید: و کسی که به خدا چنگ زند، قطعاً به راه راست هدایت خواهد شد».۳
در مکتب کلامی بغداد، اگرچه متکلمان بزرگی ظهور یافتهاند، اما در اینجا به دیدگاههای مهمترین آنان بسنده خواهد شد.۴ شیخ مفید نیز بهصراحت درباره منشأ عصمت اظهار نظر نکرده است. برخی از مطالب در برداشت دیدگاه وی در این باره به ما کمک خواهد رساند:
تعریف عصمت: تعبیرهای شیخ مفید از تعریف و ماهیت عصمت در آثار۵ گوناگون وی، مُکمِّل یکدیگر مینماید. او در اوائل المقالات، ریشه لغوی عصمت را چیزی میداند که انسان به آن پناه میبرد؛ گویی که با آن خود را از افتادن در آنچه ناپسند است حفظ میکند. از دید او، عصمت از جنس فعل
1.. آل عمران: ۹۶.
2.. ابنبابویه، معانی الاخبار، ص۱۳۲، ح ۲.
3.. برای اطلاع بیشتر ر.ک: طالقانی، شیخ صدوق، ص۱۸۵ - ۱۸۶ و ۱۹۰ - ۱۹۶ و ۲۲۰ - ۲۲۲ و بهویژه ص۲۱۶ - ۲۱۸.
4.. یکی از متکلمان بغداد کعه معاصر شیخ مفید و بوده و پیش از وی از دنیا رفته است، سید رضی (م ۴۰۶ ق) است. در آثار وی مطلب چندانی درباره منشأ عصمت یافت نمیشود. برای اطلاع بیشتر ر.ک: اسعدی، سید رضی.
5.. البته ظاهراً ایشان در برخی کتابهای کلامی خود مانند النکت فی مقدمات الاصول به عصمت و منشأ آن نپرداخته است.
