این الطاف به آنان اعطا خواهد شد؛ نه اینکه ابتدا از سوی خدا این الطاف به آنان داده شود و سپس آنان ترک گناه کنند.^۱

دسته دوم، نوشته‏هایی است که محور تعریف خواجه برای عصمت در آنها امتناع وقوعی گناه از معصوم با حفظ اختیار اوست. وی در قواعد العقائد در تعریف عصمت به همین اندازه بسنده کرده است.^۲ او در برخی دیگر از آثار دسته دوم، اصراری ندارد که این امتناع وقوعی گناهان از سوی معصوم، مستند به عدم اراده وی باشد یا به وجود صارفی از سوی خدا که لطفی در حق اوست. به طور نمونه، وی در فایده‏ای می‏گوید: عصمت، آن است که عبد، قادر بر انجام معاصی باشد و مطلقاً آنها را اراده نکند. عدم اراده او یا وجود صارف، لطفی از سوی خدای تعالی برای اوست؛ پس وی نافرمانی خدا را انجام نمی‏دهد، نه برای عجزش بلکه برای عدم اراده آن یا برای وجود چیزی که بر اراده او چیرگی دارد؛ پس وقوع معصیت از معصوم با نظر به قدرت او، ممکن و با نظر به عدم اراده و یا به دلیل وجود بازدارنده‏ای که بر اراده او، برتری دارد؛ ممتنع است.^۳

در تحلیل این تعریف، می‏توان عدم اراده را مصداقی از مصادیق لطف انگاشت و این تعریف را در ردیف دیدگاه متکلمان بغداد جای داد یا اینکه عدم اراده را منتسب به ملکه ترک گناهان دانست. احتمال سوم، این است که قائل شویم که خواجه در اینجا در ترسیم منشأ عصمت، در میان نظر متکلمان بغداد و فلاسفه، دیدگاهی را ترجیح نداده است.

این لطف را واجب می‏داند. ظاهراً مقصود از امتناع در این تعریف، امتناع وقوعی بوده، با مفهوم کلامی آن متفاوت است. او در رسالة الامامه که آن را برای علی بن ناماور تألیف کرده، عصمت را الطافی دانسته که به سبب وجود آنها انگیزه‏های صاحب عصمت به سوی انجام قبیح نمی‏رود.^۱ برخلاف توضیح وی در فصول نصیریه که تنها به امتناع وقوع قبایح و اخلال به واجبات پرداخته، در اینجا الطاف الهی در حق معصوم را سبب آن دانسته تا به سوی انجام قبیح کشش و تمایلی نداشته باشد. این نکته که معصومان با وجود الطاف الهی تمایلی به انجام گناهان ندارند، یکی از منشأهایی است که در روایات تصریح شده و در مباحث گذشته توضیح داده شد. نکته مهم در این تعریف، آن است که در ابتدای این رساله، خواجه گوشزد کرده که آنچه در این رساله خواهد آمد، به مقتضای دیدگاه دانشمندان و چیزی است که عقل آن را بپذیرد، نه آنچه از متون آیات و روایات استفاده می‏شود. ازاین‎رو دست‏کم در این رساله نمی‏توان از خواجه، توقع داشت که بر طبق محتوای آیات و روایات نظریه‏پردازی کند؛ زیرا خود در ابتدا تصریح کرده که در این رساله بنا بر چنین کاری ندارد. ایشان در تبیین صفات امام در رسالة الامامه، عصمت را چیزی دانسته که امام با وجود آن از ارتکاب معصیت امتناع می‏کند و با نبود آن از این کار امتناع نخواهد کرد.^۲ از عبارات بعدی وی فهمیده می‏شود که اولاً در اینجا عصمت را لطفی از سوی خدا می‏داند؛ ثانیاً بر این باور است که این لطف، مختص کسانی است که استحقاق آن را داشته باشند؛ یعنی خدا می‏داند که چه کسانی لایق دریافت این الطاف هستند و تصمیم دارند که گناهان را ترک کنند و سپس