بود. امّا بعد از واقعة حرّه در سال ۶۳ هجري^۱ که مدينه به ناچار از صحنة سياسي خارج شد، و پس از نيم قرن آشفتگي، آرمان اسوة نبوي دوباره پيروزمندانه سر بر آورد. در مدينه فرزندان صحابه نخستين همراه با مواليانشان زندگي خود را وقف جمع‏آوري روايات مربوط به زندگي و سيرة پيامبر کردند تا ضابطه‏اي براي تنظيم امور خود بنا نهند. بحث‏هاي تاريخي، تفسير قرآن، و اجراي احکام شرعي تنها وجوه مختلف فعاليتي بود که طبعاً تمرکز اصلي‏اش پيامبر تاريخي بود و جنبه‏هاي ماوراء طبيعي او مورد بازنگري قرار نمي‏گرفت. سرآغاز قديم‏ترين فعاليت عقيدتي در اسلام حلقه‏هاي حديثي اين راويان متقدّم در مسجد مدينه بود که در آنها براي همدينان مشتاق خود از سراسر حکومت اسلام اطّلاعاتي از تاريخ صدر اسلام، تأويل مشکلات قرآن، و بحث دربارة مسائل مربوط به آداب و رسوم ديني را طرح مي‏کردند. زائراني که هر سال به تعداد بسيار روانة مکّه و مدينه مي‏شدند، روح حديث نبوي را از مدينه به اقصي نقاط حکومت اسلامي مي‏بردند؛ و چنين مرسوم شد که دربارة محّمد صلي الله عليه و آله از اصحاب يا تابعينش اطّلاع کسب کنند.

عُروة بن زبير (حدود ۲۲ ـ ۹۴ ق)، شيخ مکتب مدينه به عنوان برجسته‏ترين نمايندة نخستين راويان حديث شناخته شد. او از خانوادة نخستين بزرگان اسلام بود. پدرش زبير بن عوّام (مقتول در ۳۶ هجري در جنگ جمل) پسر عمة پيامبر صلي الله عليه و آله و از نخستين مسلمانان و مادرش اسماء دختر ابوبکر بود. او مورد عنايت خاص خاله‏اش عايشه بود و عبد‌اللّه‏ بن زبير، مخالف خليفه، برادرش بود. عروة بن زبير از سياست کناره گرفت و خود را وقف علم حديث کرد که در اين باب، پيوندهاي خويشاوندي‏اش به ويژه با عايشه برايش بسيار سودمند بود. نامه‏هاي او به عبدالملک بن مروان (حکومت ۶۵ ـ ۸۶) دربارة رويدادهاي صدر اسلام (که در تاريخ طبري ثبت شده است) نشان از آغاز تاريخ‏نگاري در اسلام دارد. امّا او گزارش خويش از سيرة پيامبر صلي الله عليه و آله را براي مستمعانش به صورت شفاهي بيان مي‏کرد. پسر خوانده‏اش، ابوالأسود محمّد بن عبدالرحمان بن نوفل، يتيم عروة (متوفاي ۱۳۰ ق) اولين کسي

آن گونه که در غرب شناخته شده است، رسيده است. همچنين در وهلة نخست حتي نمي‏توان قرآن را عامل اين دستاورد شناخت، زيرا تاريخ تفسير قرآن نشان مي‏دهد که تفسير کلام خدا چگونه به شدّت تحت تأثير ذهنيات غالب زمان و مکان قرار داشته است. برعکس، سنّت اسوة پيامبر صلي الله عليه و آله و تأثير مداوم آن بر زندگي مسلمانان در طول قرون متمادي، عامل اصلي اين وحدت فرهنگي اسلامي بوده است. اين سنّت عميقاً در اسلام پايدار مانده و ويژگي‏هايي به آن بخشيده است که ما امروز در سراسر جهان اسلام شاهد آن هستيم.
شخصيّت نمونة پيامبر صلي الله عليه و آله ريشه در ماهيت اسلام دارد. محمّد صلي الله عليه و آله مدعي آوردن دين جديدي نبود. او معتقد بود رسالتش همان رسالت پيشينيانش است. در حقيقيت شباهت بنياد تعاليم او با آموزه‌هاي اديان الهي پيشين در حقيقت آن چنان زياد است که تداوم آن به مثابة ديني مستقل موجب شگفتي کساني شده که فقط به محتواي عقيدتي اين دين جديد توجه دارند. تنها با در نظر گرفتن شخصيت بي‏همتاي حضرت محمّد صلي الله عليه و آله ـ که جذبه‏اش نه برخاسته از عقيده که ناشي از زندگي تازه‏اي بود که با آن مردم را گردهم آورده بود ـ مي‏توان توفيق بي‌نظير اسلام را تبيين کرد. براي شناخت بهره‏مندي او از قدرت شگفت‏آور رهبري تنها کافي است نزديک‌ترين صحابة او را بشناسيم.
خصلت متمايز جامعة نوپاي مدني بيش از آنکه در گرو کلام جديد خدا باشد که به آن ايمان داشتند، تحت تأثير شخصيت پيامبرشان بود. به گفتة قرآن آنان او را «الگويي نيکو» (احزاب، ۲۱) مي‏دانستند. او «نخستين مسلمان» (انعام، ۱۶۳) بود. سخني برتر از سخن او نبود. او بود که احکام شرعي را وضع مي‏کرد، ميزان زکات را تعيين مي‏کرد، و به پرسش‏هاي مربوط به مناسک و عبادات پاسخ مي‏داد، و... از اين رو از آغاز، در کنار کلام خدا الگوي پوياي نبوي قرار داشت. درواقع جاذبة شخصيّت او چنان چشمگير بود که تا به امروز بر مردم حکومت کرده است.
در دوران پرآشوب فتوحات که پس از رحلت پيامبر صلي الله عليه و آله آغاز شد، نفوذ او ظاهراً رو به ضعف نهاد، و نهايتاً در دوران جنگ داخلي که صحابة پيشين پيامبر در دو اردوي مخالف رو در روي يکديگر قرار گرفتند، گويي که اين نفوذ در حال افول