هلال بن ميمونة، پسر ميمونة از يکي از همسران سابقش، که به هلال بن علي بن أسامة هم مشهور بود (قسطلاني وي را از صغار تابعين مي‏داند، امّا نام وي در طبقات ابن‌سعد نيامده است).^۱ سپس يحيي بن أبي‌کثير، از موالي [قبيلة] طَي، که در بصره زندگي کرد و در ۷۴۶ م درگذشت.^۲ و سرانجام، هشام بن أبي‌عبد‌اللّه‏ الدستوائي که او هم در بصره زندگي مي‏کرد، و در آنجا محصولات دَستَوا ـ شهري در فارس ـ را مي‏فروخت. وي به سال ۷۶۹ م درگذشت.^۳ با توجّه به محل اقامت دو راوي آخر، نخستين دسته از پنج گونه نقل اين روايت را مي‏توان با عنوان «گروه بصري» مشخص کرد.
هفت گونة ديگر را بر اساس شواهد موجود در متن‏شان بايد به سه گروه تقسيم کرد. با اين همه، وجه اشتراک تمام اين هفت نقل، عبارت منقول در بند شمارة ۷ است که در آن پيامبر صلي الله عليه و آله مي‏فرمايد. خير نمي‏تواند چيزي جز خوبي ايجاد کند (لا يأتي الخيرُ إلاّ بالخير) که قطعاً تعبيري بسيار دقيق و جذاب است و احتمالاً صورت‏بندي قديمي‏تر داشته است. نکتة آخر اين که مضمون و محتواي بندهاي ۱، ۲، ۳، ۶، ۸ و به ويژه ۹ با وجود اختلاف‏شان در عبارت‏پردازي ـ که دستماية خوبي براي گروه‏بندي جديد مي‏شود ـ در تمام اين نقل‏ها مشابه است.
گونه‏هاي ب و ل، ظاهراً همان اندازه که أسانيدشان به هم مرتبط‏اند، متون نزديک به هم نيز دارند. سه راوي ابتدايي إسناد در اين دو نقل، قديمي‏ترين راويان در گروه

اين مي‏تواند شاهدي بر تاريخ بسيار قديمي متن روايت شده باشد. باقلاني در شرح و توضيح خود، احتمالاً کاربرد فعل «ألمّ» به معناي «در شرف انجام چيزي بودن» را مراد کرده است. واژة «الربيع» را به «زمين» ترجمه کرده‏ايم، امّا قسطلاني و سِندي معتقدند اين کلمه به نهر آب اشاره دارد؛ گرچه دليلي براي ردّ تفسير به‌کار رفته در ترجمة ما وجود ندارد.
۹. «إلا آکلة الخَضِر» را به «استثناي مُفرَّق»^۱ تفسير کرده‏اند. به جز اين برخي آن را «اَلا» ـ از ادوات تنبيه ـ هم خوانده‏اند.
واژة «خَضِر» انواع مشابه ديگري هم دارد، مثل خُضر، خِضر، خَضيرَه، خُضرَه و خَضراء. تفاسير مختلف به ويژه در النهاية ابن‌أثير، بر اين نکته تأکيد مي‏ورزند که منظور از سبزي مورد بحث (: بقُول) گياهان تازه و فراواني نيست که در پي باران جلوه مي‏کنند؛ بلکه تا حدي از نوع گياهي است که چارپايان چون از شير مي‏افتند، از آن مي‏خورند، و باديه‏نشينان عرب آن را جَنَبَه هم مي‏گويند. اين اصطلاح همچنين به حيواني اطلاق مي‏شود که اشتهايش معمولي است. هيچ يک از شروح و تفاسير، نوع حيوان مورد بحث را مشخص نکرده‏اند، امّا ظاهراً در ذهنشان شتر، گاو و گوسفند (دابّه، ماشية، بهيمة الأنعام) بوده است.
«ثلَطة» به نوعي از مدفوع گفته مي‏شود که آسان و به صورت ماده‏اي باريک خارج مي‏شود.
به جز موضوع شهادت رفتار بدکار در روز قيامت که به اشکال مختلف تفسيرش کرده‏اند، بخش‌هاي ۱۰ و ۱۱ براي مفسران مشکل خاصي دربرنداشته است.
هر يک از پنج گونه نقل مورد بحث ما، سلسلة يکساني از پنج راوي معتبر در قديمي‏ترين بخش إسنادشان دارند. چنان که پيشتر در بالا ذکر شد، قديمي‏ترين راوي [أبوسعيد] خُدري است. پس از او، نخست عطاء بن يسار از موالي ميمونة آخرين همسر پيامبر صلي الله عليه و آله ، است که در سن پيري حوالي سال ۷۲۰ م درگذشت.^۲ سپس