مورد نشان داده، اين منازعه صرفاً «نظري» بوده و مانعي براي «عملِ کاملاً جاافتادة» کتابت حديث نبوده است.^۱
بنابراين گلدتسيهر بر اين نظر نبود که اندکي پس از روزهاي نخستين که حديث بي‏هيچ ترديد و تأملي کتابت مي‏شد، ظهور گرايش‏هاي کلامي و وسواس‏هاي ديني، سبب رويگرداني از کتابت شده و به کلي مُهر پايان بر نگارش حديث زده است. امّا اين استنتاج در کتابي مرجع و استانده آمده است. طُرفه آنکه مؤلّف اين کتاب خواسته اين خرافه را بزدايد که نقل حديث به صورت شفاهي در دوره‏اي طولاني حاکم بوده است، امّا با ارائة چنين تفسير مخدوشي از آراي گلدتسيهر «خرافة» ديگري خلق کرده است.^۲
وقتي گلدتسيهر به ردّ مقايسة مورد اشاره در صدر بحث پرداخت، چنين مي‏پنداشت که آموزة شفاهي يهود ـ مفاد تلمود (ميشنا و گمارا) و همچنين [۲۱۵] مِدراش،^۳ که اکنون البته به صورت مکتوب (و چاپ شده) در دسترس است، همچون آموزة مکتوب، يعني همان اسفار خمسه يا کتاب مقدس ـ در واقع طي صدها سال مطلقاً به صورت سنّتي شفاهي بوده است. امروزه مي‏دانيم که وضعيت چنين نبوده است. شواهد بسياري درباب استفاده از گزارش‏هاي مکتوب در دست است.^۴ هيچ ممنوعيت رسمي و عمومي در خصوص نگارش تعاليم شفاهي صادر نشده است. البته بايد اذعان داشت که «کساني دائماً با نگارش اين مطالب به شدت مخالفت مي‏ورزيدند...، به ويژه در نگارش هلاخا halakh½th (قواعد و احکام شرعي)»، امّا اين ردّ و انکار چندان متوجه اصل نگارش نبود، بلکه بيشتر با «نگارش مطالب به منظور عمومي ساختن استفادة همگان» مخالفت مي‏شد.^۵ ليبرمن اين امر

يکم

[۲۱۳] ^۱ «ميان حديث و قرآن رابطه‏اي همانند سنّت شفاهي يهود با سنّت مکتوب آن وجود دارد». اين مقايسه را که به نظر قابل قبول مي‌نمايد، يوزف هورويتس چنين صورت‏بندي کرده است،^۲ امّا محقّقان مطالعات اسلامي عموماً آن را نپذيرفته‏اند. ايگناتس گلدتسيهر در مقالة بنيادين و درباره اين موضوع، با عنوان «درباره تکوين حديث» تنها به اين رأي اشاره کرده تا بي‏درنگ و با شدت تمام به ردّش بپردازد، چه آن را «گمراه کننده» و «نادرست» مي‏دانسته است.^۳
[۲۱۴] آلويز اشپرنگر در مقاله‏اش «در باب سنّت روايت نزد عربها»، شواهد کافي در دفاع از موضوع کتابت حديث در همان اوان اسلام ارائه داده است.^۴ شواهد وي به نظر گلدتسيهر ناسازگار با اين ديدگاه است که در دوره‏هاي اوّليّه اسلام رأي غالب اين بوده که تنها قرآن بايد کتابت شود، ولي حديث با نقل و تعليم شفاهي در کنار آن قرار گيرد. اشپرنگر خود پيشتر يادآور شده بود که از نظر وي،^۵ اين مکتوبات شکل «کتاب به مفهوم لغوي آن» را نداشته‏اند، بلکه بيشتر «يادداشت‏ها و شايد مجموعه گفتارهاي شخصي... براي استفاده خصوصي» بوده‏اند.^۶
با اين همه، گلدتسيهر به ناچار اعتراف کرد که حتي ميان خود محدّثان مخالفت‏هايي عليه کتابت حديث وجود داشته است. امّا به نظر وي، اين «رويگرداني از کتابت» از همان آغاز غالب نبوده، بلکه «نتيجة تعصّبات دوره‏هاي بعد» بوده است.^۷ اين پرسش همواره در ميان محدّثان و محقّقان اسلامي مطرح بوده است که آيا احاديث را صرفاً به ذهن مي‏سپرده و شفاهاً نقل مي‏کرده‏اند، يا ثبت و نقل آن به صورت مکتوب نيز ممکن بوده است. با وجود اين، چنان که گلدتسيهر نيز در دو