81
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

در سال‌های اخیر، داوری درباره چنین منابعی قدری خوش‌بینانه شده، و مسئله رهیافت مشخصاً شیعی به قرآن در مجموعه مقالاتی منتشرشده در سال‌های ۱۹۶۱۱۹۶۲ به‌تفصیل بررسی شده است.۱۲ در سال ۱۹۶۸ پژوهش مهمی درباره تشیع منتشر شد که به طور خاص مسئله رهیافت امامی به مصحف عثمانی را مطرح کرد.۳ در سال ۱۹۶۹، الیاش در نتیجه‌گیری‌های گلتسیهر تجدید نظر کرد.۴ گلتسیهر بر این گمان بود که شیعه ادعا می‌کند قرآنِ عثمانی آن قرآنِ اصیلی نیست که بر محمد[[ص]] نازل شده بود؛ و بسیاری از آیاتِ مؤیدِ مدعاهای شیعیان حذف شده، و ترتیب سوره‌ها نیز تغییر داده شده است. علی[[ع]] قرآن کامل را، با حجمی سه‌برابر متن قرآن کنونی، در اختیار داشت و این نسخه طولانی‌تر به همراه امام دوازدهم[[ع]] ناپدید شده است؛ بنابراین مؤمنان ملزم‌اند تا زمان بازگشت وی تابع متن عثمانی باشند.۵ الیاش، بر اساس کاوش خود در منابع شیعی‌ای که گلتسیهر به آنها نپرداخته بود، استدلال‌هایی آورد تا دیدگاه‌های بالا را به ترتیب زیر اصلاح کند:

قرآنی که سُنّیان آن را به منزله قرآنِ مقدسِ وحی‌شده بر پیامبر [[ص] پذیرفته‌اند، همان کتابی است که شیعیان امامی به عنوان قرآن مقدس پذیرفته‌اند. شیعیان امامی معتقدند که تنها ترتیب برخی از سوره‌های قرآن و برخی از آیات خاص در مصحف عثمانی عوض شده است، و هیچ خللی در محتوای قرآن (به جز تفاوت‌هایی که از دگرخوانش‌ها، قرائات، ناشی می‌شوند) رخ نداده است. علی[[ع]] و یازده امام تنها کسانی بعد از محمد[[ص]] هستند که ترتیب درست قرآن را می‌دانند. رونوشت علی[[ع]] از قرآن دربرگیرنده همه سوره‌ها و آیات به ترتیب نزولشان بود. این مصحف هیچ متن وحیانی اضافه‌ای در بر نداشت و شامل

1.. Daud Rahbar, ‘The relation of Shīʾa Theology to the Qurʾān’, Muslim World, ۵۱ (۱۹۶۱), ۹۲-۹۸, ۲۱۱-۲۱۶; ۵۲ (۱۹۶۲), ۱۷-۲۱, ۱۲۴-۱۲۸.

2.مقالات داوود رهبر دربارۀ رویکرد شیعه به قرآن، حتی از نگاشته‌های هم‌ترازان غربی پیش از خودش هم ضعیف‌تر و پراشکال‌تر است و از این جهت نمی‌توان آن را به مثابۀ پیشرفتی در مطالعات شیعه‌شناسانۀ غربی دانست.

3.. Abdoljavad Falaturi, ‘Die Zwölfer-Schia aus der Sicht eines Schiiten: Probleme ihrer Untersuchung’, in Festschrift Werner Caskel (Leiden ۱۹۶۸), ۶۲-۹۵ (see esp. ۹۱-۹۵).

4.. Joseph Eliash, ‘The Shiʿite Qurʾān: A Reconsideration of Goldziher's Interpretation’, Arabica ۱۶ (۱۹۶۹), ۱۵-۲۴ [[ب.ت: همین کتاب، ص۶۷]] .

5.. بر اساس تلخیص دیدگاه‌های گلتسیهر توسط الیاش: Eliash, ۱۵-۱۶.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
80

که علاوه بر این دارای ادعایی قابل توجه باشد." هرچند وی همچنان معتقد بود که ”یکی از مسائلی که در باب نقد متنیِ قرآن هنوز بدان پرداخته نشده، قرائات شیعه است."۱

در زمان اشتغال جفری به نگارش این مقاله، آثار موجود در باب این موضوع، محدود بود به سه مقاله در بابِ آن به‌اصطلاح «سوره‌های شیعیِ»۲ منتشرشده در دبستان۳، که جعلی بودنشان اثبات شده بود، [[به علاوه]] پژوهش گلتسیهر۴ و اظهار نظرهایی معدود در چاپ موجود تاریخ قرآن [[در آن زمان]].۵ جفری مطالب موجود در کافی۶ را «بسیار مشکوک»۷ می‌داند و ازاین‌رو به آنها توجهی ندارد. متأسفانه وی برای این ارزیابی‌اش دلیل روشنی اقامه نمی‌کند، و در نتیجه این گمان شکل می‌گیرد که چنین برخوردی صرفاً بازتاب‌دهنده عملی است که در آن زمان بسیار شایع و رایج بود که هر گونه اطلاعات مخالف را که از منبعی مشخصاً شیعی برمی‌آمد، تنها به صِرف همین موضوع، جاروجنجال‌های بسیار فرقه‌گرایانه تلقی می‌کردند و با بی‌توجهی از کنار آنها می‌گذشتند.۸

1.. Arthur Jeffery, ‘The Qurʾān Readings of Zaid b. ʿAli’, Rivista degli Studi Orientali ۱۶ (۱۹۳۶), ۲۴۹-۲۸۹.

2.. Garcin De Tassy, ‘Chapitre inconnu du Coran’, Journal asiatique ۱۳ (۱۸۴۲), ۴۳۱-۴۳۹; Mirzā Kazembeg, ‘Observations sur Chapitre inconnu du Coran’, Journal asiatique ۱۴ (۱۸۴۳), ۳۷۱-۴۲۹; W. St. Clair Tisdall, ‘Shīʿah Additions to the Koran’, Muslim World ۳ (۱۹۱۳), ۲۲۷-۲۴۱ [[ب.ت: همین کتاب، ص۴۷ به بعد]].

3.. محسن فانی (منسوب)، دبستان مذاهب، ۳ج، ترجمۀ انگلیسی:
David Shea and Anthony Troyer (tr.) Dabistān Madhāhib, Paris ۱۸۴۳ [see the more recent abridged edition published by Washington & London: Walter M. Dunne: Washington & London ۱۹۰۱, ۳۲۹-۳۳۱].

4.. Ignaz Goldziher, Die Richtungen der Islamischen Koranauslegung (Leiden: Brill, ۱۹۵۲ [first published ۱۹۲۰]), ۲۶۳-۳۰۹ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، صص۲۴۱-۲۸۸]].

5.. See now Theodor Nöldeke, et al., Geschichte des Qorāns (Hildesheim: Georg Olms, ۱۹۶۱), ۹۳-۱۱۲.

6.. کلینی، الاصول من الکافی، یکی از چهار کتابی که شیعیان آنها را در جایگاه کتب رسمی پذیرفته‌اند. این کتاب از حیث اعتبار همان جایگاهی را برای شیعیان دارد که صحیحین بخاری و مسلم برای مسلمانان سُنّی دارند.

7.. Jeffery, ۲۵۰.

8.. به طور خاص دربارۀ تفسیر شیعی [[گلتسیهر با ارجاع به تاریخ قرآن نولدکه می‌گوید]]: ”نولدکه حق داشت که آن را رشته‌ای از دروغ‌ها و نادانی‌ها بداند". Goldziher, ۳۰۹ citing GdesQ, xxix.

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13783
صفحه از 311
پرینت  ارسال به