273
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

شمار قابل ملاحظه‌ای از احادیث شیعی به چنین چیزی شهادت می‌دهند. مثلاً در یک روایت، از حمّاد بن عثمان۱ نقل شده که گفت: ”ابو بصیر به من گفت که از ابو عبد الله [امام ششم، جعفر صادق[[ع]]،۲ د. ۱۴۷/۷۶۵] شنیده که فرمود: ابو جعفر [امام پنجم، محمّد باقر][[ع]] درحالی از دنیا رفت که کتاب فاطمه[[س]] را در اختیار داشت." این کتاب سپس به پسرش امام ششم رسید، و سپس به امام هفتم، موسی کاظم۳ (د. ۱۸۲/۷۹۹)، و به همین ترتیب تا امام دوازدهم.

امامان «کتاب فاطمه» را می‌خواندند

این نکته در بالا مورد اشاره قرار گرفت که از جمله محتویات «کتاب فاطمه» فهرستی از همه حاکمان جهان، از آغاز خلقت تا روز قیامت، بوده است. منابع شیعی روایت می‌کنند که امامان[[ع]] در موارد شک از آن فهرست استفاده می‌کردند. اینجا تعدادی از آن احادیث را از امام جعفر صادق[[ع]] می‌آوریم:

در یک روایت، فضیل بن سُکَّرَة۴ چنین نقل می‌کند: ”وقتی به حضور علی بن ابی طالب[[ع]] رسیدم، او پرسید: «ای فضیل، آیا می‌دانی همین چند دقیقه پیش در چه نظر می‌کردم؟» گفتم: «نه.» پس او گفت: «داشتم کتاب فاطمه[[س]] را می‌خواندم که در آن همه شاهان زمین با نام و نام پدرشان فهرست شده‌اند، و دیدم که هیچ یک از فرزندان حسین[[ع]] در آن فهرست نیستند»."۵

طبق روایتی دیگر، عبد الملک بن اَعیَن۶ نزد جعفر صادق[[ع]] آمد و به او خبر داد که

1.. ابن داود، رجال، صص۱۳۱-۱۳۲، ش۵۱۱، ص۳۸۵؛ الطوسی، رجال، ص۱۸۶، ش۲۲۸۱-۱۳۸، ص۳۳۴، ش۴۹۷۱-۲، ص۳۵۴، ش۵۲۴۰-۱۰؛ البرقی، رجال، صص۴۸، ۵۳؛ الحِلّی، ۱۹۹۰، ص۵۶، ش۳؛ الکِشّی، رجال، ص۳۷۲، ش۶۹۴.

2.. برای اطلاعات تفصیلی دربارۀ امام ششم ن.ک:
M. G. S. Hodgson, "Djaʿfar al-Ṣādiq”, EI۲, ۱۹۶۵, ii, pp. ۳۷۴-۳۷۵.

3.. برای اطلاعات تفصیلی دربارۀ امام هفتم، ن.ک:
E. Kohlberg, Mūsā al-Kāẓim, EI۲, ۱۹۹۳, vii, pp. ۶۴۵-۶۴۸.

4.. ن.ک: الطوسی، رجال، ص۲۷۰، ش۳۸۸۰-۲۷؛ البرقی، رجال، ص۳۴.

5.. الکلینی، الکافی، ج۱، ص۲۴۲.

6.. ن.ک: الطوسی، رجال، ص۱۳۹، ش۱۴۸۰-۱۵، ص۲۳۸، ش۳۲۵۳-۱۶۲؛ الکِشّی، رجال، ص۱۷۵، ش۳۰۰؛ ابن داود، رجال، ص۲۲۹، ش۹۵۰؛ الحِلّی، ۱۹۹۰، ص۱۱۵، ش۵.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
272

امام پنجم، محمد باقر[[ع]] (د. ۱۴۷/۷۶۵)،۱ در پاسخ به ناباوری ابو بصیر۲ نسبت به تعداد زیاد موضوعاتی که در مصحف فاطمه[[س]] بود، به او گفت که همه این موضوعات در دو ورق اول این کتاب آمده است.۳ به عبارت دیگر، طبق این حدیث، این کتاب علاوه بر موضوعاتِ نام‌برده شامل موضوعات دیگری نیز بوده است.

توصیفی از «کتاب فاطمه»

همان ابو بصیر از امام باقر[[ع]] خواست تا «کتاب فاطمه» را برایش توصیف کند. او جواب داد: ”این کتاب محتوی بخشی از قرآن است که بعد از وفات محمّد پیامبر[[ص]]، پدر فاطمه[[س]]، نازل شد. درازای آن هفتاد ذراع است و همچون چرم کلفت است. بر طول و عرض صفحاتش دو حاشیه از زبرجد دارد. رنگش سرخ است. صفحاتش از جنس مروارید سفید هستند. بدان گفته شد: «باش!» و آن بود. به عبارت دیگر، خداوند آن را یکجا بر فاطمه[[س]] نازل کرد."۴

محل کتاب

بنابر منابع شیعی، بعد از وفات فاطمه[[س]] کتابش به امامان از نسل وی رسید، که اولین آنها پسرش حسن[[ع]]، امام دوم، بود تا دوازدهمین آنها محمد بن حسن العسکری[[ع]] که غیبت او در سال ۸۷۴م [[۲۶۰ق]] در سامرّاء اتفاق افتاد. امامان «کتاب فاطمه» را همراه با دیگر کتاب‌هایی که محتوی دانش و حکمت انبیاء و رسولان پیشین بودند حفظ کردند، اما هیچ کدام از آنها هرگز در دسترس عامّه شیعیان قرار نگرفت.

1.. برای اطلاعات بیشتر دربارۀ امام پنجم، ن.ک:
E. Kohlberg, Mūsā al-Kāẓim, EI۲, ۱۹۹۳, vol. vii, pp. ۶۴۵-۶۴۸.
[[به نظر می‌رسد نویسنده می‌خواسته به این منبع ارجاع بدهد:Kohlberg, Muhammad b. ʿAli zayn al-ʿĀbdīn, EI۲, ۱۹۹۳, vol. ii, pp. ۳۹۷-۴۰۰]].

2.. برای اطلاعات بیشتر دربارۀ ابو بصیر، ن.ک: ابن داود، رجال، ص۳۷۱، ش۱۶۶۱، ص۳۹۳، ش۷، ص۵۲۶، ش۵۳۷، ص۵۳۲؛ البرقی، رجال، ص۱۱؛ الطوسی، رجال، ص۱۴۹، ش۱۶۵۱-۱۶۵۳، ص۳۲۱، ش۴۷۹۲-۴۷۹۹، ص۳۴۶، ش۵۱۷۴-۱۸؛ الحِلّی، ۱۹۹۰، ص۲۶۴، ش۳؛ النجاشی، رجال، صص۴۷۴-۴۷۵، ش۹۰۱.

3.. الطبری، دلائل، ص۲۸.

4.. الطبری، دلائل، ص۲۷.

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13640
صفحه از 311
پرینت  ارسال به