249
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

[[بین این دو جفر]] را جعفر الصادق[[ع]] بیان می‌کند: علی[[ع]] با مردم بر اساس الجَفر الاَبیَض رفتار می‌کرد، یعنی با ملایمت و بدون اینکه جنگی را بر آنها روا دارد؛ در حالی که قائِم با آنها بر اساس الجَفر الاَحمَر رفتار می‌کند، یعنی مخالفان خود را، بدون دادن فرصت توبه به آنها، قتل عام می‌کند.۱

یک متن بسیار مهم دیگر، به نام جامِعَة، به معنای «فراگیر»، معروف است. جعفر صادق[[ع]] آن را برای صحابی خود، ابو بصیر، طوماری (صَحیفَة) با ۷۰ ذراع درازا توصیف می‌کند که پیامبر[[ص]] آن را املاء کرده و علی[[ع]] آن را نوشته است؛۲ به همین دلیل، این متن به نام «نوشته علی» (کِتاب عَلی) نیز معروف است؛۳ و تمام مسائل فقهی، از جمله

1.. بصائر الدرجات، صص۱۵۲-۱۵۳، ش۴؛ مذکور در بِحار الانوار، ج۵۲، ص۳۱۳؛ بصائر الدرجات، ص۱۵۵، ش۱۳، مذکور در بِحار الانوار، ج۵۲، ص۳۱۸؛ کتاب الغَیبة نعمانی [محمد بن ابراهیم النُعمانی ابن ابی زَینب، کتاب الغَیبة، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳]، ص۱۵۳، مذکور در بِحار الانوار، ج۵۲، ص۳۵۳. در مورد نقش متون جَفر در آثار رازورزانه، طالع‌بینی و آخرالزمانی مسلمانان ن.ک: EI۲, art. "Djafr” (T. Fahd) .

2.. بصائر الدرجات، ص۱۴۳، ش۴، مذکور در بِحار الانوار، ج۲۶، ص۲۲.

3.. بصائر الدرجات، ص۱۴۷، ش۱ و ۲؛ قس: اِعلام الوَری باَعلام الهُدی، ص ۲۸۵. به طور کلی ن.ک: بصائر الدرجات، صص ۱۴۷ـ۱۵۰، و از آنجا: بِحار الانوار، ج۲۶، صص۲۲ـ۲۶. البته نمی‌توان چنین نتیجه گرفت که تمامی اشارات موجود در متون امامی به کِتاب عَلي، ناظر به جامِعَة است، زیرا چندین متن با این عنوان وجود دارد. مثلاً باقر[[ع]] پس از نقل عبارتی طولانی در رابطه با خلقت آدم ( تفسیر عیاشی [ابو النضر محمدبن مسعود العَیاشی، کتاب التفسیر، تحقیق هاشم الرسولی المحلاتی، قمّ، ۱۳۸۰-۱۳۸۱]، ج۱، صص۲۶-۲۹؛ با نقلی مختصرتر در علل الشرائع [ابو جعفر محمد بن علی بن بابَوَیه، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵/۱۹۶۶]، صص۱۰۴-۱۰۶) می‌گوید: این مطلب در یکی از کتاب‌های علی[[ع]] (کِتاب مِن کُتُب عَلي عَلَیه السَلام) آمده است؛ ن.ک: تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۹، علل الشرائع، ص۱۰۶. ابتدای عبارت در کتاب عَیّاشی نیامده؛ متن کامل آن (البته بدون اشاره به کِتاب عَلي) در تفسیر قمی [ابو الحسن علی بن ابراهیم القمّی، تفسیر، تحقیق طیّب الموسوی الجزائری، نجف، ۷ـ۱۳۸۶]، ج۱، صص۳۶-۴۲ آمده و البته در بِحار الانوار، ج۵، صص۲۳۷-۲۳۸ نیز به طور ناقص مشاهده می‌شود. در کِتاب زَید الزَرّاد (که در کِتاب الاصول السِّتَّة عَشَرَة، تحقیق حسن المصطفوی، قمّ، ۱۴۰۵، ص۳ آمده) و نیز در ابن بابَوَیه، مَعانی الاخبار، نجف، ۱۳۹۱/۱۹۷۱، صص۱-۲ (که هر دو در بِحار الانوار، ج۲، ص۱۸۴ نقل شده‌اند)، باقر[[ع]] می‌گوید که به یکی از کتاب‌های علی[[ع]] نظری انداخته (نَظَرتُ في کِتاب لِعَلي)، که تلویحاً حاکی از وجود بیش از یک کتاب از چنین کتاب‌هایی است. به خود جامِعَة گاهی با عبارت صَحیفَة مِن صُحُف عَلي (بصائر الدرجات، ص۱۴۳، ش۷، مذکور در بِحار الانوار، ج۲۶، ص۲۳) یا با عبارت صَحیفَة عَتیقَة مِن صُحُف عَلي (بصائر الدرجات، ص۱۴۵، ش۱۴، مذکور در بِحار الانوار، ج۲۶، صص۲۴-۲۵) اشاره کرده‌اند. تعدادی از مسائل کِتاب عَلي را می‌توان در آثاری مانند مَحاسِن البَرقی (برای مثال: ج۱، صص۱۰۷ و ۲۷۳؛ قس: علی الطَبرِسی، مِشکاة الاَنوار، بیروت، ۱۴۱۱/۱۹۹۱، ص۲۶۸)، کافیِ کلینی (برای مثال: ج۱، ص۴۱، ش۱، مذکور در بِحار الانوار، ج۲، ص۶۷) و اَمالیِ طوسی [محمد بن الحسن الطوسی، اَمالی، نجف، ۱۳۸۴/۱۹۶۴] (برای مثال: ج۲، ص۲۰؛ قس: ج۲، ص۳۰۴: کِتاب مِن کُتُب عَلي) مشاهده کرد. جَعفَر صادِق [[ع]] از کِتاب عَلي برای تفسیر واژۀ مُكَلِّبين در آیۀ ۷ سورۀ مائده استفاده می‌کند (کتاب البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، صص۴۴۷ـ۴۴۸). همچنین ن.ک: کتاب البرهان فی تفسیر القرآن، ج۴، صص۴۹۰-۴۹۱ (ذیل بینه۹۸: ۷). تعبیر کِتاب عَلي گاهی برای اشاره به نسخۀ اصلاح‌شدۀ علی[[ع]] از قرآن به کار می‌رود. برای مثال، در توضیح واژۀ کِتاب در آیۀ ۱ سورۀ بقره (که معمولاً راجع به قرآن تفسیر می‌شود)، آن را ناظر به کِتاب عَلي دانسته‌اند؛ ن.ک: تفسیر عیاشی، ج۱، صص۲۵-۲۶، مذکور در کتاب البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۵۳. این کِتاب در جای دیگری ناظر به علی[[ع]] تفسیر شده است: مثلاً ن.ک: تفسیر قمی، ج۱، ص۳۰، مذکور در تأویل الآیات، صص۳۱-۳۲، البرهان، ج۱، ص۵۳؛ تفسیر قمی، ج۲، ص۲۳۴ (ذیل سورۀ ص۳۸: ۲۹)؛ تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۶۲، الکافی، ج۱، صص۴۱۴-۴۱۵، ش۱۴، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۵۲۲ (ذیل آل‌عمران۳: ۷)؛ مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۷۴ ( الکِتاب به عنوان یکی از اسامی علی)؛ در کل ن.ک: بِحار الانوار، ج۲۳، صص۲۰۶-۲۱۲. علاوه بر این، نامه‌های فراوانی منسوب به علی[[ع]] نیز وجود دارند که آنها نیز با تعبیر کُتُب مورد اشاره قرار می‌گیرند؛ بسیاری از این نامه‌ها در نَهج البَلاغَة در کنار یکدیگر گردآوری شده‌اند.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
248

ساخته‌شده از پوست گاو نر که تمام علم پیامبران، اوصیاء و عالمان (عُلَماء) بنی‌اسرائیل را،‌ که پیش از آنها آمده‌اند، در بر دارد؛۱ این گونه نیز گفته‌اند که از پوست گوسفند یا شتر ساخته شده،۲ یا دارای دو محفظه، یکی از پوست بز و دیگری از پوست گوسفند، است.۳

تعدادی از احادیث چگونگی پدید آمدن جَفر را توضیح می‌دهند. بدین ترتیب گفته شده هنگامی که خداوند الواح را بر موسی نازل کرد، تبیین هر چیزی در آنها آمده بود. پیش از درگذشت موسی خدا به او امر کرد که الواح را درون کوهی در یمن بگذارد. کوه باز شد و الواح را در خود جای داد و سپس به روی الواح بسته شد. الواح تا زمان پیامبر[[ص]] آنجا ماند. هنگامی که گروهی از سواران برای دیدار با ایشان از یمن عازم شدند، آن کوه بار دیگر باز شد و سواران الواح را دیده، آنها را بدون اینکه بخوانند نزد پیامبر[[ص]] آوردند. پیامبر[[ص]] از روی الواح که به خط عبری بود، خواند و سپس آنها را به علی[[ع]] داد. علی[[ع]] از محتوای آنها بر روی پوست گوسفندی رونوشت برداشت، و این همان جَفر است.۴ در نقل دیگری، علی[[ع]] الواح را کنار بستر خود می‌گذارد و فردا صبح مشاهده می‌کند که متن آنها عربی شده است.۵

به طور خاص‌تر، گفته شده امامان جَفر سفید ( الجَفر الاَبیَض) دارند. جفر سفید مشتمل است بر مزامیر داوود، اسفار پنج‌گانه موسی، عهد جدید عیسی، صحف ابراهیم، و مجموعه متنوعی از دستورالعمل‌های فقهی. جفر سفید را باید متمایز از جفر سرخ ( الجَفر الاَحمَر) دانست، که آن را ظرفی مشتمل بر سلاح توصیف کرده‌اند. جفر سرخ را شمشیردار (یعنی قائِم)، هنگامی که در آستانه عزیمت به جنگ است، می‌گشاید.۶ وجه تمایزی نسبتاً متفاوت

1.. الکافی، ج۱، ص۲۳۹، ش۱. قس. بصائر الدرجات، ص۱۵۳، ش۵ و ۶؛ الکافی، ج۱،‌ ص۲۴۱، ش۵.

2.. بصائر الدرجات، صص۱۵۱ـ۱۵۲، ش۳. قس: بصائر الدرجات، ص۱۶۰، ش۳۱ ( اَدیم عُکاظي).

3.. بصائر الدرجات، ص۱۵۵، ش۱۱. جهت ملاحظۀ مطالب بیشتر ن.ک:
van Ess, Theologie, I, pp. ۲۸۰-۲۸۱ .

4.. بصائر الدرجات، صص۱۳۹-۱۴۰، ش۴. قس: الزام الناصب، ج۱، ص۱۵، که در آنجا اَلواح موسی با جَفر یکی دانسته شده است.

5.. بصائر الدرجات، ص۱۴۱، ش۶.

6.. بصائر الدرجات، صص۱۵۰-۱۵۱، ش۱. الکافی، ج۱، ص۲۴۰، ش۳. همچنین ن.ک: الشیخ المفید، کِتاب الاِرشاد، بیروت، ۱۳۹۹/۱۹۷۹، ص۲۷۴، الاحتجاج [احمد بن علی الطبرِسی، الاحتجاج، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳]، ص۳۷۲، که هر دو در بِحار الانوار، ج ۲۶، ص۱۸ نقل شده‌اند؛ اِعلام الوَری [ابو علی الفضل بن الحسن الطبرِسی، اِعلام الوَری باَعلام الهُدی، نجف، ۱۳۹۰/۱۹۷۰]، ص۲۸۴. در مورد قائِم به عنوان صاحِب السَیف ن.ک:
A.A. Sachedina, Islamic Messianism, Albany, ۱۹۸۱, pp. ۶۴, ۱۵۹, ۱۷۵ .

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13725
صفحه از 311
پرینت  ارسال به