113
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

دیدگاه دیگری درباره مسئله قرائت‌های متعدد برگرفت که کمتر موجب برخورد می‌شد. نخستین نماینده این رهیافت جدید ابو جعفر طوسی است که در بالا از او سخن گفتیم.

طوسی در مقدمه تفسیرش بر قرآن، به مسئله قرائات می‌پردازد. او حدیث بالا درباره هفت حَرف را نقل می‌کند و، مانند پیشینیانش، به تفسیرهای مختلف آن اشاره می‌کند. وقتی با مسئله قرائات متعدد مواجه می‌شود، می‌گوید:

باید بدانی که دیدگاه مقبول در میان برادران ما ( العُرف مِن مذهب اصحابنا) این است که قرآن با یک قرائت بر پیامبر (بِحَرف (!)۱ واحد عَلی نَبیٍّ واحد) نازل شد؛ اما آنان بر جواز پذیرش قرائتی که در میان قاریان متداول است توافق کردند (غیر أنهم أجمعوا علی جواز القرائة بما یتداولوه القراء) و اینکه شخص آزاد است هر قرائتی را که ترجیح می‌دهد برگزیند. آنها همچنین از توصیه یک قرائت خاص خودداری کردند (وَکَرِهوا تَجوید قَرائَة بِعَینِها) و تنها یک قرائتِ پذیرفته‌شده را اجازه دادند [یعنی] آن قرائتی که در میان قاریان پذیرفته‌شده بود (بل اجازوا القرائة بالمُجاز الذي یجوز بین القرّاء).۲

این رهیافت مداراگرِ رایج در میان شیعیان، که با دوران آل بویه آغاز شد، کاملا قابل درک به نظر می‌رسد. چون این آموزه که نقصان قرآن را تبلیغ می‌کرد عقب کشید، عالمان شیعه توانستند رهیافت مثبتی نسبت به مسئله قرائت‌های متعدد از قرآن برگیرند و قرائت شیعی از قرآن را در این چهارچوب توجیه کنند.۳ از سوی دیگر این امکان را نیز نباید رد کرد که موضع مداراگرانه شیعه در اینجا بیشتر حرکتی تاکتیکی بوده است تا بازتابی از اعتقادات واقعی. به عبارت دیگر، میل به پرهیز از برخورد مستقیم با اهل سنت، میلی مبتنی بر تقیة (پنهان‌کاری

1.. کلمۀ حَرف در اینجا، با توجه به سیاق، مترادف با قرائة ترجمه شده است.

2.. تبیان، ج۱، ص۷. طَبرِسی (مجمع، ج۱، ص۲۳-۲۶) عبارت‌پردازی مشابهی را استفاده می‌کند که شاید در واقع هم آن را وامدار طوسی باشد. شایان ذکر است که طوسی رهیافتی محتاطانه به حدیث هفت حرف/قرائة دارد؛ هرچند تأکید می‌کند که اینها دیدگاه‌های مخالفان شیعه است (وَرَوی المخالفون لَنا)، به طور کلی هم آن را رد نمی‌کند.

3.. ن.ک: ذیل تیتر ۲ و پا‌نوشت ۱۰.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
112

القُرآن عَلی سَبعَة أحرُف کُلٍّ شافٍ کافٍ) چه بود؟ چنان‌که معروف است، در مرحله‌ای بسیار متقدم این حدیث مرتبط با دگرخوانش‌های قرآن بوده است، که همه آنها به یک نسبت رسمی قلمداد می‌شدند.۱ در نگاه نخست به نظر می‌رسد که شیعیان این تفسیر را رد کرده‌اند، چون آنها به قرائتی شیعی  امامی از قرآن اعتقاد داشتند که خدا بر پیامبرش[[ص]] فرستاده بود، و پذیرش آن [[حدیث]] به معنای پذیرش معتبر بودن دیگر قرائت‌هاست، و این برتری و انحصاری را که شیعیان برای قرائت‌های خودشان در نظر گرفته بودند، از بین می‌برد. بااین‌حال، به نظر می‌رسد که در این مسئله نیز شیعیان هم‌سخن نبودند. همچنین به نظر می‌رسد که دو رویکرد متضاد درباره این قضیه را می‌توان در میان شیعیان شناسایی کرد که پیوندی مستقیم میان رهیافت عالمان شیعی به تمامیت قرآن و رهیافتشان به دگرخوانش‌ها را آشکار می‌کند. در دوره پیشابویه (قرون سوم تا چهارم/نهم تا دهم)، وقتی که شیعه نظریه تحریف قرآن را تبلیغ می‌کرد، درباره دیگر قرائت‌های موجود از آیات قرآنی نیز رهیافتی صریح اتخاذ کرده بود و یکسره آنها را رد می‌کرد. در حدیثی که کلینی به نقل از استادش علی بن ابراهیم قُمّی آورده است، کسی از امام (جعفر صادق)[[ع]] می‌پرسد: «مردم می‌گویند که قرآن بر هفت قرائت مختلف ( اَحرُف) نازل شده است؛۲ [آیا درست است؟]». صادق[[ع]] پاسخ می‌دهد: «[نه، این] دشمنان خدا دروغ گفته‌اند۳ چون خدا آن را به یک قرائت (حَرف) [نازل کرده است]». در اینجا روایت مشابهی هم از باقر[[ع]] نقل می‌شود، اما با این توضیح اضافی که ”اصل اختلاف [میان قرائت‌های مختلف از آیات] ناشی از راویان است (ولکنّ الاختلاف یَجيءُ مِن قِبَل الرُّواة)."۴

از سوی دیگر، در دوره‌های بعدی شیعه این دیدگاه را که قرآن تحریف شده رد کرد و

1.. کلمۀ احرف در این حدیث مترادف با قرائات تفسیر شده است؛ قس:
Rich, p. ۳۷ff [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۶۰ به‌بعد]].

2.. کافی، ج۲، ص۶۳۰، ش۱۳. سیاق حدیث حاکی از آن است که کلمۀ احرف در اینجا هم مترادف قرائات است.

3.. این عبارت را به صورت امری نیز می‌توان ترجمه کرد: "رد کنید [کَذِّبوا] (سخنان این) دشمنان خدا را."

4.. کافی، همان، ش۱۲. همچنین ن.ک: محمد بن بابویه، رسالة فی الاعتقادات، ص۱۰۰، ش۱. ۶-۷؛ و ابو القاسم الموسوی الخوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ص۱۷۷. خوئی (مرجع نوین شیعی) نیز بر این دیدگاه است که تنها یک قرائت معتبر از قرآن وجود دارد.

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13821
صفحه از 311
پرینت  ارسال به