107
قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی

معمولا به عنوان مفعول فعل‌هایی از ریشه ظلم ("بی‌عدالتی"، "غصب") که اغلب در قرآن دیده می‌شود. این افزوده‌ها بدین منظور است که نشان دهد که ظلم‌های ذکرشده در برخی آیات قرآن خنثا نیستند، بلکه به طور خاص راجع به غصب حقوق خانواده پیامبر[[ص]] و اخلافشان، یعنی خود شیعه، هستند.۱

همین مطلب را می‌توان برای دیگر آموزه‌های معمول شیعی گفت که استنباط آنها از راه کلمه‌افزایی‌ها یا، چنان‌که مفسر تلاش می‌کند، «بازیابی» متن «اصلی» با افزودن کلمات «حذف‌شده» توسط گردآورندگان، استنباط می‌شوند. بنابراین مفسران شیعی در چندین آیه از قرآن کلمه في ولایة علي را افزوده‌اند تا وظیفه ولایة ("وفاداری [به خاندان علی]") را از متن استنباط کنند.۲ شبیه به این، افزودن کلمات إلی أجَلٍ مُسَمّیً ("برای مدت‌زمانی معین") به آیه متعة (نساء۴: ۲۴) است، افزوده‌ای برای نشان دادن ماهیت موقت ازدواج لذت ( نکاح المتعة)، موضوعی که شیعیان و سنّیان در طول تاریخ بر سر آن اختلاف داشته‌اند.۳

بر این نکته نیز باید تأکید کرد که دگرخوانش‌ها و افزوده‌های پیشنهادی شیعه از لحاظ گستره محدود هستند. آنها هیچ گاه شامل کل یک آیه نمی‌شوند، بلکه فقط شامل تغییر یا افزوده‌ای در یک یا چند کلمه هستند. اما این قاعده استثنائی هم دارد؛ یعنی جایی که کل یک آیه در مصحف عثمانی با آیه ‌دیگری جایگزین می‌شود. آیه مورد بحث آیه ۲۱۴ سوره ۲۶

1.. ن.ک: شماره‌های ۲، ۱۶، ۲۱، ۳۲، ۳۴، ۴۱ و ۴۷ در فهرست ضمیمه و Rich, p. ۲۸۵ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۲۶۵]].

2.. ن.ک: شماره‌های ۱۷، ۳۳، ۴۲، ۴۵، ۵۳ و ۵۴ در فهرست ضمیمه.

3.. اخیرا این موضوع را گریبِتس به نحوی جامع بررسی کرده است:
A. Gribetz, Strange Bedfellows: Mutʿat al-nisāʾ and Mutʿat al-Ḥajj – A Study Based on Sunnī and Shīʿī Sources of Tafsīr, Ḥadīth and Fiqh (Ph.D. Dissertation), Jerusalem ۱۹۹۱.
دگرگونه‌های متنی این آیه به تفصیل در صفحات ۵۶-۶۷ و ۱۷۱-۱۷۳ از منبع فوق به بحث گذاشته شده‌اند. همچنین ن.ک:
Blachère, Le Coran (al-Qurʾān), traduit de l’arabe par Régis Blachère, Paris ۱۹۸۰, p. ۱۰۹.
بلاشر در ترجمۀ فرانسوی‌اش از قرآن (منبع فوق)، این آیه را، هم طبق روایت سنی و هم طبق روایت شیعی ترجمه می‌کند. همچنین ن.ک: یادداشت او بر این آیه در همان، ص۱۰۸.


قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
106

ب) جایگزینی یک کلمه با کلمه‌ای دیگر

بهترین مثال از چنین تغییری قرار دادن کلمه اَئمّة ("امامان") به جای کلمه امّة ("ملت"/"مردم") است که در متن رسمی یافت می‌شود. این کار برای معرفی آموزه امامة در قرآن انجام شده است. برای مثال در حدیث امامی، به جای کُنتُم خَیرَ أمَّةٍ أخرِجَت لِلنّاس ("شما بهترین ملتی هستید که تا کنون بر مردم برآمده‌اند") در آیه ۱۱۰ سوره ۳ (آل‌عمران) آمده است: کُنتُم خَیرَ اَئِمَّةٍ ("شما بهترین امامان هستید").۱

ج) بازچینش ترتیب کلمات

بسیاری از مفسران امامی یادآور شده‌اند که آیه ۱۷ سوره ۱۱ (هود): أ فَمَن کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّهِ وَیَتلوهُ شاهِدٌ مِنهُ وَمِن قَبلِهِ کِتابُ موسی إماماً وَرَحمَةً... ("و چه می‌شود آن را که در برابر نشانه روشنی از پروردگارش و شاهدی از او که آن را تلاوت می‌کند می‌ایستد، و پیش او کتاب موسی است که الگو و مهربانی است...") نمونه‌ای از تحریف است. از دیدگاه آنان، در نسخه «اصلی» از قرآن چنین است: وَیَتلوهُ شاهِدٌ مِنهُ إماماً وَرَحمَةً. تفاوت مهم میان این دو آیه این است که در تحریر سُنّی عبارت إماماً وَرَحمَةً از عبارتِ شاهدٌ مِنهُ، که بنابر سنت شیعی مربوط به علی[[ع]] است،۲ جدا شده است.

د) افزودن کلمات

سنت امامی بر آن است که برخی عبارات عمدا از قرآن حذف شده‌اند. از این میان دو دسته کلمه بسیار رایج‌اند:

الف) في علي ("درباره علی").۳

ب) آل محمَّد ("خانواده محمد") یا گاهی آل محمَّد حَقَّهُم ("حقوق خانواده محمد")،

1.. ن.ک: منابع مذکور در فهرست ضمیمه، ش۹.

2.. ن.ک: تفسیر نعمانی، ص۲۷، ش۹-۱۲، که این تفسیر را با تغییر پیشنهادی ترکیب می‌کند، و به طور مشابه: تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۴۲، ش۱۲؛ قس: تفسیر قمی، ج۱، ص۳۲۴، ش۱۴، که این آیه را چون مثالی از تأخیر في التألیف ("ویرایشی متأخر"[[کذا!]]) نقل می‌کند، اما آن را تماما به مثابۀ جعل معرفی نمی‌کند.

3.. ن.ک: شماره‌های ۱، ۳، ۴، ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۲۰، ۲۸، ۴۹، ۵۰، ۵۱ و ۵۵ در فهرست ضمیمه، و نیز:
Rich, p. ۲۸۵ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌ها، ص۲۶۵]].

  • نام منبع :
    قرآن‌شناسی امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    سيّد محمد علي طباطبايي
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13840
صفحه از 311
پرینت  ارسال به