عياشى ، محمّد بن مسعود (ق ۴) .
۱۰۵ . معرفة الناقلين .
الفهرست ، ص ۳۹۶ (ش ۶۰۵) ؛ رجال النجاشى ، ص ۳۵۰ (ش ۹۴۴) .
محقّق تهرانى در الذريعة (ج ۱۰ ، ص ۹۴) ، اين كتاب را با عنوان معرفة النافلين و نيز با عنوان هاى رجال أبى النضر العياشى (ج ۱۰ ، ص ۹۴) و رجال العياشى (ج ۱۰ ، ص ۱۳۹) و رجال محمّد بن مسعود العياشى (ج ۱۰ ، ص ۱۴۷) فهرست نموده است .
فاريابى ، جبرئيل بن احمد (ق ۴) .
۱۰۶ . رجال أبى محمّد جبرئيل .
الذريعة ، ج ۱۰ ، ص ۱۰۳ (ش ۲۲۰) .
مؤلّف ، از مشايخ محمّد بن مسعود عياشى (ق ۳ ـ ۴) صاحب كتاب معرفة الناقلين است و در موارد بسيارى نقل كرده است : «حدّثنى جبرئيل بن أحمد» ؛ ولى به نام كتاب وى تصريح ننموده است ؛ امّا محمّد بن عمر كشّى كه از شاگردان محمّد بن مسعود عياشى است ، در كتاب خود تصريح كرده كه : «وجدت بخط جبرئيل فى كتابه ... .» . محقّق تهرانى از اين عبارت نتيجه گرفته است كه جبرئيل بن احمد فاريابى ، داراى كتابى در رجال بوده است كه از آن ، به منظور شناخت جرح و تعديل رجال و راويان حديث ، استفاده مى شده است .
كشّى ، محمّد بن عمر بن عبد العزيز (ق ۴) .
۱۰۷ . كتاب الرجال .
الفهرست ، ص ۴۰۳ (ش ۶۱۵) ؛ رجال النجاشى ، ص ۳۷۲ (ش ۱۰۱۸) .
اين كتاب يكى از اصول چهارگانه رجال شيعه است كه ابن شهرآشوب در معالم العلماء (ص ۱۰۱ ، ش ۶۷۹) و محقّق تهرانى در الذريعة (ج ۲۱ ، ص ۲۶۱) ، اين كتاب را با عنوان معرفة الناقلين عن الأئمّة الصادقين معرّفى نموده اند .
كتاب ، مشتمل بر روايت ها و اخبار مربوط به رجال شيعه و اهل سنّت است ؛ ليكن داراى غلط هايى بوده است كه شيخ طوسى به منظور تصحيح آن ، اقدام به تأليف
كتاب اختيار معرفة الرجال نموده و آن را تلخيص كرده است .
آنچه از اصل كتاب در اختيار ماست ، شامل همين خلاصه اى است كه شيخ طوسى با عنوان اختيار معرفة الرجال جمع آورى نموده است . در كتاب هاى رجال اهل سنّت ، مانند لسان الميزان ، نقل قول هايى از اصل اين كتاب كه در اختيار معرفة الرجال وجود ندارد ، آورده شده است .
محقّق تهرانى در مصفّى المقال (ص ۲۷۷) مى گويد كه لسان الميزان ، از كتاب رجال الكشّى با عنوان رجال الشيعة نام برده است . خود ايشان در الذريعة (ج ۱۰ ، ص ۱۴۷) ، اين كتاب را با عنوان رجال محمّد بن عمر الكشّى و نيز با عنوان رجال الكشّى (ج ۱۰ ، ص ۱۴۱ ، ش ۲۶۲) آورده است .
از مطالب موجود در كتاب اختيار معرفة الرجال مى توان فهميد كه در زمينه رجال شيعه ، روايت هاى موجود در اين كتاب ، تاريخ تشيّع در عصر حيات ائمه معصوم ، تشكيلات تشيّع و فرقه ها و دسته بندى هاى داخلى شيعه را مشخّص نموده است . همچنين روايت هايى كه در شرح حال رجال هستند ، آورده شده است .
