باز می‌‌کند.^۱ همان طور که معلوم شد، عالمان سده‌‌های میانی در مجموع این ابهام را قبول داشتند و نظر غالب این بود که به هر کلمه‌‌ای معنایی نسبت داده شده است (وضع، مواضعة) و پیوند ذاتی‌‌ای میان لفظ و معنی وجود ندارد. بحث‌‌های بی‌‌پایان و بی‌‌نتیجه‌‌‌ای بر سر اینکه چه کسی معانی را برای الفاظ وضع کرده، یعنی اینکه آیا این وضع بشری است یا الهی، وجود داشت؛ اما نحویان عرب چندان دل‌‌مشغول این موضوع، یعنی ریشه‌‌های سخن، نبودند. معتزله (غیر از عَبّاد بن سلیمان) به طور خاص گرایش به [[این نظریه]] داشتند که انتساب معانی به الفاظ بر اساس عرف و قرارداد است، یعنی وضع بشری، نه الهی. احتجاج آنها این بود که خلق چنین علمی توسط خداوند به وضعیتی می‌‌انجامد که در تضاد با اختیار انسان است، و آنها قائل به اختیار بودند.^۲ بااین‌‌حال این اندیشه به هیچ وجه منحصر به معتزله نبود: دیدگاه‌‌ها درباره اینکه آیا این انتساب (وضع) الهی بوده یا بشری، و یا آمیخته‌ای از هر دو، کاملا متفاوت بود. درهرحال، این بحث چندان شورمندانه دنبال نشد.^۳

این عدم استقبال عالمان [[مسلمان]] تا اندازه‌ای ناشی از آن بود که آنها نگاه درزمانی به زبان نداشتند. برای متخصصان دستور زبان عربی، زبان آنها (به نظر می‌‌رسد دغدغه چندانی درباره زبان‌‌های دیگر نداشتند) نامتغیر بود و فراز و نشیب‌‌های زمانه و سرنوشت اثری بر آن نداشت. زبان عربیِ درست، زبانی است که در قرآن، شعر پیشااسلامی و سخنان سره ساکنان بادیه‌‌نشین عربستان یافت می‌‌شود. حد و مرز این پیکره را نمی‌‌شد با وضوح بالا تعیین کرد، ولی همواره در جایگاه یک کمال مطلوب باقی ماند (ر.ک: مقاله "the good old Arabic” در ترجمه خوبِ کارتر (M. G. Carter) از کتاب اللغة العربیة القدیمة الجیّدة اثر سیبویه).^۴ این واقعیت که خداوند این زبان را برای کلام خود برگزیده، نشانه دیگری است

آغاز می‌‌کند و عمدتا به شکل‌های دیگری از اعراب‌گذاری اشاره می‌‌کند که تأثیری در شکل نوشتاری کلمات ندارند، گذشته از اینها عناصر بسیاری هم هستند که اگرچه بر تلفظ صحیح تأثیر دارند [[به هیچ وجه]] در رسم‌‌الخط عربی نمودی ندارند، مانند اشباع، امالة، تفخیم، اِدغام/ اِدِّغام و غیرهم. پس از آن، در بحث «واژگان‌‌شناسی» به بررسی معنای اصلی مفردات پرداخته، اما در بخش «اعراب» تحلیل‌‌های منتخب درباره جایگاه‌‌های آن بن‌‌واژه‌‌ها در ساختار کل فقره یا آیه ارائه می‌‌کند. سیر فزاینده از صداها و حروف تا کلمات و نهایتا نحو، سرانجام به [[بخشِ]] «معنی» فراگیر می‌‌انجامد که در آن نویسنده با گردآوری دلالت‌‌ها یک تفسیر قابل فهم (یا اغلب، چندین تفسیر معنادارِ محتمل) عرضه می‌کند. در مجموع، این سیری از لفظ به معنی است.

در تفسیر طَبرِسی، نوعی ارتباط بین الفاظ و معانی‌‌شان وجود دارد، و این ارتباط، هرچند اصلا منحصر به مجمع البیان نیست، در فهم روش‌ها و روال‌‌های تفسیری‌‌اش بسیار حائز اهمیت است. از تفسیرنگاری او بر آیه ۷ سوره بقره، که در بالا نقل شد، به‌‌روشنی می‌توان دریافت که «معنا»، به مفهومِ ارزش معناییِ بارشده بر لفظ، بسیار انعطاف‌‌پذیر ـ اگر نگوییم متغیر ــ است. بااین‌حال این تغییرپذیریِ بالقوه در این مدل زبانی کاملا موجه است. به این معنی که طَبرِسی محتمل بودنِ طیف وسیعی از «معناهای» مختلف را که می‌‌توان بر فعل «مهر کرده است» (خَتَم عَلی) بار کرد، می‌‌پذیرد. از نگاه تفسیر طَبرِسی، و به طور کلی این گونه از تفاسیر، ارتباط بین لفظ و معنا ساخته انسان‌هاست، یعنی معنای نسبت داده شده به الفاظ بر اساس عرف و قرارداد است، نه حکم الهی یا ارتباط ذاتی [[میان لفظ و معنی]]. این فرض احتمالا ریشه در مباحث مربوط به خاستگاه‌‌های زبان دارد.^۱

از پیش تلاش‌‌هایی برای پیشنهاد نوعی رابطه ذاتی میان لفظ و معنا وجود داشته است ( اَنَّ بَینَ اللَّفظِ وَمَدلولِهِ مُناسبةً طبیعیةً)، موضعی که با متفکر معتزلی، عَبّاد بن سلیمان صَیمَری (د.ح. ۲۵۰/۸۵۴) پیوند خورده است. او ادعا می‌‌کند که اگر چنین ارتباطی نباشد هر نامی مبتنی بر ترجیح بلا مرجِّح است، و این راه را برای ورود ابهامی تأثیرگذار و نامطلوب در کلام