آنکه میداند هیچ گاه او (عیسی) چنین چیزی نگفته است."۱
ابن قتیبه (د. ۲۷۶/۸۸۹) در اثرش تأویل مشکل القرآن این مسئله را بررسی میکند. او این آیه را ضمن تعداد زیادی از آیاتی مطرح میکند که دستاویز طعنهزنندگان به قرآن ( الطاعنون) قرار گرفتهاند. او به نقل از آنها میگوید: ”آیا پیامبر معمولاً در سخنانی که جبرئیل (ملک) بر او فرو میآورد شک میکرد؟ و چگونه ممکن است کسی که خودش در تردید است (= محمد)، به تبلیغ (باور اسلامی) بپردازد؟"۲ ابن قتیبه برای حل این مشکلات، راهحلهایی متفاوت از راهحلهای پیشینیانش ارائه میدهد: الف. شکی نیست که مخاطب این آیات محمد[[ص]] است، ولی در واقع منظور دیگرانی هستند که شک دارند ( المخاطبة لرسول الله و المراد غیره من الشکاك)۳، ب. مخاطب این آیات اصلا محمد[[ص]] نیست، بلکه شکاکان امت اوست.۴
طبری (د.۳۱۰/۹۲۳) طبق معمول، روایات متعددی در مورد آیه میآورد. اما چیزی نمیآورد که اسلافش نگفته باشند، به جز اینکه در میان تفاسیری که برای این آیه ذکر میکند، تفسیری هم هست که آیه را طبق معنای ظاهری آن تفسیر میکند؛ یعنی همان تفسیری که شک را به خود محمد[[ص]] نسبت میدهد، این خود حاکی از آن است که این تفسیر در دوران
1.. الفراء، معاني القرآن، تص. أ. ي. نجاتي و م. علی النجار، قاهرة، ۱۹۸۰، ج۱، ص۴۷۹.
2.. ابن قتیبة، تأویل مشکل القرآن، تص. أ. صقر، مدینة، ۱۴۰۱/۱۹۸۱، صص ۲۹-۳۰.
3.. او در جای دیگری از کتابش هم راهحل ارائه میدهد (در فصل باب الکنایة و التعریض) صص۲۶۹-۲۷۲. در آنجا، مؤلف به استدلالهای متفاوت طاعنون،که به اختصار در اغاز اثرش بدانها پرداخته بود، پاسخ میدهد. او دو مثال دیگر از آیاتی با کارکرد مشابه را برجسته میکند و این کارکرد را تعریض مینامد (همان، ص ۲۳۶). وی برای تبیین این کاربرد بلاغی، به این ضربالمثل استناد میکند: إیاک أعني و اسمعی، یا جارة (با تو صحبت میکنم، اما تو [نیز] گوش کن ای همسایه)، یعنی: مخاطب این سخنان کس خاصی است، اما هر کس هم که آن را میشنود مخاطب این سخن هست. مفسران دیگر هم این ضربالمثل را برای تبیین این اندیشه که بسیاری از سخنان قرآن تنها محمد [[ص]] را مخاطب قرار ندادهاند بلکه هر شنوندۀ محتملی را مخاطب قرار دادهاند، نقل کردهاند؛ برای مثال ن.ک: تفسیر قمی، ج۱، ص۱۶، س۱۶؛ فخرالدین الرازی، مفاتیح الغیب، بیجا، ۱۳۲۴، ج۵، ص۲۶، س۲ تا پایان صفحه؛ همینطور ن.ک: المیداني، مجمع الأمثال، بیروت، بیتا، ج۱، ص۴۹.
4.. در این مورد هم ابن قتیبه آیات مشابه دیگری نقل میکند که در آنها خداوند کل امت را مخاطب قرار میدهد و نه محمد [[ص]] را (همان، ص۲۷۰).
