235
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

آیه را نازل کرد: ”اگر از آنچه به سوى تو نازل كرده‏ايم در ترديدى از كسانى بپرس كه پيش از تو كتاب [آسمانى] مى‏خواندند،" یعنی پیامبران که ما پیش از این ستایش او [ في فضله] را در کتاب‌هایشان نازل کرده‌ایم، چنان‌که در این کتاب نیز نازل کردیم (یونس۱۰: ۹۴-۹۵): ”بدون شک تو را حقیقت از جانب پروردگارت رسیده است، پس از شکاکان نباش. و از کسانی نباش که آیات خدا را تکذیب کردند، که از زیان‌کاران خواهی بود." و صادق گفت: به خدا که او (محمد) نه شک داشت و نه سؤال کرد.۱

1.. در ذیل متن کامل روایت طبق نسخۀ مطبوع تفسیر قمی (۲ جلد)، ج۱، صص۳۱۶-۳۱۷ می‌آید: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ فَسْئَلِ اَلَّذِينَ يَقْرَؤُنَ اَلْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ يعني الأنبياء. حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ اَلرَّاشِدِيِّ عَنِ اِبْنِ مِسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَیهِ السَّلام قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّم [[کذا]] [[ إِلَى اَلسَّمَاءِ]]-فَأَوْحَی اَللَّهُ إِلَيْهِ فِي عَلِيٍّ صَلَوات الله عَلَیهِ مَا أَوْحَى [مَا يَشَاءُ] مِنْ شَرَفِهِ وَ عِظَمِهِ عِنْدَ اللَّهِ وَرُدَّ إِلَى الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ وَجَمَعَ لَهُ النَّبِيِّينَ فَصَلَّوا خَلْفَهُ عَرَضَ/عُرِضَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اَللَّهِ مِنْ عِظَمِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ فِي عَلِيٍّ عَلَیهِ السلام فَأَنْزَلَ اللَّهُ: ”فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِكَ" يَعْنِي الْأَنْبِيَاءَ فَقَدْ أَنْزَلْنَا [[عَلَيْهِمْ]] فِي كُتُبِهِمْ مِنْ فَضْلِهِ مَا أَنْزَلْنَا فِي كِتَابِكَ: ”لَقَدْ جٰاءَكَ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلاٰ [[کذا]] تَكُونَنَّ مِنَ الممْتَرِينَ وَ لاٰ تَكُونَنَّ مِنَ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِ اَللّٰهِ فَتَكُونَ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ"؛ فَقَالَ اَلصَّادِقُ: ”فَوَ اللَّهِ مَا شَكَّ وَمَا سَأَلَ". در ترجمه‌ام در بالا، عبارت «ما یشاء» را ترجمه نکردم. به نظرم خطایی از طرف مصحح یا چاپخانه صورت گرفته است: دو کلمۀ مورد اشاره نه در نسخۀ خطی و نه در هیچ یک از دو چاپ سنگی تفسیر قمی که من بررسی کردم وجود ندارند: نسخۀ خطی ایران، ۱۲۰۹/۱۷۹۴، مجموعۀ کتابخانۀ ملی برلین، ش۹۲۹، ص۱۳۱ب؛ نسخۀ چاپ سنگی ایران ۱۳۱۳ق، ص۲۹۲-۲۹۳؛ موزۀ بریتانیا، ش ۱۴۵۱.d,۱۶، ص۱۸۴ (بر اساس شماره‌گذاری اشتباه کاتب). در این متن، نسخه‌ها تفاوت چندانی ندارند، به جز در برخی جزئیات که در اینجا اهمیتی ندارند.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
234

شک (ملال) محمد[[ص]] وقتی سخنان خدا را در ستایش علی[[ع]] و بیان فضائل او شنید

”و اگر از آنچه به سوى تو نازل كرده‏ايم در ترديدى، از كسانى بپرس كه پيش از تو كتاب [آسمانى] مى‏خواندند" (یونس۱۰: ۹۴) یعنی پیامبران، پدرم۱ از عمرو بن سعید راشدی۲ از ابن مسکان۳ از ابو عبد الله (جعفر صادق [د. ۱۴۸/۷۶۵]) نقل کرد که فرمود: هنگامی که رسول خدا به آسمان برده شد، پس خداوند آنچه را که می‌خواست در باب شرف و عظمت علی در نزد خدا نازل کند، بر او نازل کرد. او (محمد) به معبد خدمت‌شده (بیت المعمور)۴ برگردانده شد۵ و (خداوند) پیامبران را برای او جمع کرد۶ و پشت سرش نماز خواندند. در دل پیامبر از بزرگی آنچه که درباره علی به او نازل شده بود شکی (یا ملالی) حادث شد۷. پس خداوند این

1.. ابراهیم بن هاشم قمی، که پسرش علی بن ابراهیم در کتابش احادیث متعددی از او نقل کرده، به گفتۀ کِشّی یکی از اصحاب علی الرضا[[ع]] (د. ۲۰۲/۸۱۸) بوده است (النجاشی، رجال، قم ۱۴۰۷ق، ص۱۶). هرچند نجاشی در نظر کِشّی تردید می‌کند (و فيه نظر)، ولی برای او تاریخ تولد و وفات دیگری ذکر نمی‌کند.

2.. من شخصی نیافتم که دارای نسبت راشدی باشد. از نظر نجاشی (همان، ص۲۸۷) کسی هست به نام عمرو بن سعید مدائنی که احادیثی منسوب به رضا[[ع]] را نقل کرده است. ولی روشن نیست که این همان باشد.

3.. عبدالله بن مسکان؛ او احادیث موسی کاظم[[ع]] (د. ۱۸۳/۷۹۹-۸۰۰) را نقل کرده است و بعضی معتقدند که احادیثی از جعفر صادق[[ع]] هم نقل کرده‌است (مانند همین حدیث) (نجاشی، همان، ص ۲۱۴).

4.. حدیثی که پیش از این در بالا به نقل از عیاشی آمد تأکید دارد که آن به کعبۀ آسمانی مربوط است: "آن خانه‌ای در آسمان چهارم به موازات (بحذاء) کعبه است"؛ قس: Lane, p. ۲۱۵۶.

5.. من می‌خوانم: «وَ رُدَّ»، نه «وَرَدَ» (برای متن کامل ن.ک: پ.ن.۱۲)؛ قس: حدیث مشابهی که عیاشی نقل کرده است ( تفسیر العیاشي، ج۲، ص۱۲۸، ح۴۳) که آن هم حاوی «رُدَّ» است. این همانی است که مصحح امروزین بحار الأنوار (تهران، بی‌تاریخ، ج ۱۷، ص ۸۹) هم برگزیده است؛ نیز قس: فیض کاشانی، تفسیر الصافي، ایران، ۱۲۶۶ق، ص۲۴۷، س۸.

6.. مقایسه کنید با احادیث مشابهی که فرات و عیاشی نقل کرده‌اند (ادامۀ مقاله، پانوشت۲۳) که به‌روشنی در آن آمده است: «وَجَمَعَ اللهُ» (و خدا جمع کرد). ولی قس: محسن فیض (همان، پ۹) که در آن آمده «وَ جُمِعَ له النبیّون» یعنی «پیامبران برای او جمع شده بودند».

7.. در اصل: عَرَضَ/عُرِضَ في نفس رسول الله (ن.ک: پایین، متن عربی کامل). سیاق این سخنان، یعنی آمدن کلمات «إن کنتَ في شکّ» که نشان از تردید محمد[[ص]] در سخنان ستایش‌آمیز دربارۀ علی[[ع]] دارد، شاهدی بر آن است که عبارت «عَرَضَ/عُرِضَ في نفس ...» باید معنایی منفی داشته باشد. بااین‌حال معنای دقیق آن روشن نیست. این اصطلاح بعینه در لغت‌نامه‌های عربی نیامده است. اما دو معنا هست که از بقیه نزدیک‌تر [[به این سیاق]] است:
الف) عَرَضَ در جایگاه فعل ثلاثی مجرد لازم به این معنا: «او را ناخوشی‌ای، نقصی یا بلایی رسید ( العَرَض والعارِض: الآفة تَعرِضُ فِي الشَّيء)» یا: «شک یا چیزی چون آن بر او حادث شد [و عَرَضَ له الشکّ و نحوه من ذلک]» (ن.ک: لسان، بیروت، بی‌تا، ج۷، ص۱۶۹). مشکل این معنا در «روایت اسراء» عدم ذکر فاعل در این مورد است. البته می‌توان احتمال داد که با توجه به قسمت پایانی که صدر جمله را توضیح می‌دهد، فاعل این جمله «شک» باشد، در این صورت معنای جمله این است: ازآنجاکه محمد[[ص]] را شکی دست داد (عَرَضَ/عُرِضَ في نفس ... [شک])، خداوند با لحن مؤاخذه‌ای به او گفت: "اگر در شک هستی، از کسانی بپرس که کتاب [[آسمانی]] می‌خوانند"؛ می‌توان هم این طور برداشت کرد که عَرَضَ فعل غیرشخصی است (مانند فعل سَنَحَ [ لهُ])، و « في نفس رسول الله» هم نوعی مضاف الیه باشد که در این صورت معنایش نزدیک به همان معنای قبلی می‌شود: «(چیزی در دل) او را رخ داد». از پروفسور آ. لوین (A. Levin) برای یاریش در ارائۀ این راه‌حل متشکرم.
ب) عُرِضَ (ثلاثی مجرد مجهول). لِین (Lane, V, col.۲۰۰۴) برای عُرِضَ و عُرِضَ له این معنا را می‌دهد: دیوانه شد، عقلش را از دست داد، مسخر جن شد؛ نیز ن.ک: تاج العروس (یکی از منابع لِین برای این موضوع: تص. عبدالکریم العرباوي، کویت، ۱۳۹۹/۱۹۷۹، ج۱۸، ص۳۹۴) که برای این کاربرد خاص حدیثی به نقل از خدیجه می‌آورد: " أخاف أن یکون عُرِضَ له أي عَرَضَ له الجن و أصابه منه مس". مشکل این معنا این است که حرف جر آن لِ است، نه مانند «روایت اسراء» في. به نظرم تبیین اول مرجح است.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 17188
صفحه از 416
پرینت  ارسال به