205
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

ظلمِ مورد اشاره در این افعال به صورت خاص به خانواده پیامبر و اخلاف او یعنی شیعه برمی‌‌گردد. این مورد برای مثال در آیه ۸ سوره ۲۵ (فرقان) دیده می‌‌شود: ”بدکاران / غاصبانِ (حقوق خانواده محمد[[ص]]) می‌‌گویند: «شما تنها از مردی سحرشده پیروی می‌‌کنید»" ( قالَ الظَّالِمُونَ [آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ] لَتَتَّبِعُونَ۱ إلّا رَجُلاً مَسْحُوراً).۲

این مسئله درباره دیگر آموزه‌‌های مختص امامیه نیز صادق است. افزودن واژه‌‌های في وَلایَةِ عَلي در مواضع مختلفی از قرآن به این منظور است که به وظیفه وَلایَة (وفاداری به خاندان علی[[ع]])۳ اعتبار منصوص داده شود، درست همان طور که واژه‌‌های إلی أجَلٍ مُسَمَّی (برای یک زمان معین) به «آیه متعه» (نساء۴: ۲۴) اضافه می‌‌شود تا رسم ازدواج موقت ( نِکاحُ المُتعَة) را اعتبار ببخشد.۴

ب) تفسیرگری‌‌های تمثیلی و نمادیابانه

۱. ویژگی قطعه قطعه بودن تفسیرگری‌‌های تمثیلی و نمادیابانه

بی‌‌شک بارزترین روش‌‌هایی که در سنت تفسیری متقدم امامیه دیده می‌‌شوند، تفسیرگری‌‌های تمثیلی و نمادیابانه‌‌اند. مفسران مورد بحث در این اثر، در پاره‌‌ای موارد برآنند تا تفسیرگری‌‌هایشان را بدان‌‌سان گسترش دهند که کل یک داستان یا یک بحث کامل را شامل شود تا یک تفسیر شیعی پیوسته [[از آیات]] به خواننده ارائه دهند. بااین‌‌حال معمولا تمرکز آنان بر تک عباراتی است که چونان نشان‌هایی (یا اگر بخواهیم از علم بلاغت عربی

1.در قرائت مشهور (عاصم به روایت حفص) آمده است: إنْ تَتَّبِعُونَ.... (م.) خود نویسنده هم در مقالۀ دیگرش، که در ادامۀ مقاله بدان ارجاع می‌دهد، همین قرائت «إنْ تَتَّبِعُونَ» را به نقل از تفاسیر متقدم آورده است. بنابراین به نظر می‌رسد در اینجا سهو قلمی رخ داده است. (و.)

2.. تفسیر فرات، ص۱۰۷، ش۲-۳؛ تفسیر قمی، ج۱، ص۱۱۱، ش۱۹؛ ج۲، ص۱۱، ش۱۸. ن.ک: نمونه‌های دیگر در تفسیر عیاشی، ج۱، ص۴۵، ش۴۹ (در آیۀ ۵۹ سورۀ بقره)؛ ج۲، ص۳۱۵، ش۱۵۵ (در آیۀ ۸۲ سورۀ إسراء). نیز ن.ک:
Bar-Asher, "Variant Readings,” ۶۵ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

3.. برای نمونه ن.ک: تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۸۵، ش۳۰۷ (در آیۀ ۱۷۰ سورۀ نساء) و
Bar-Asher, "Variant Readings,” ۴۳ and n. ۱۸ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

4.. ن.ک: تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۳۴، ش۸۷، و تفسیر قمی، ج۱، ص۱۳۶، ش۱، که در ادامۀ این افزوده می‌نویسد: «و این آیه دلیلی است بر امکان جواز متعه» (وَهذِهِ الْآیَةُ دَلیلٌ عَلی جَوازِ الْمُتْعَةِ). نیز ن.ک:
Bar-Asher, "Variant Readings,” ۴۳-۴[[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].
Cf. A. Gribetz, Strange Bedfellows: Mut‘at al-nisā’ and Mut‘at al-ḥajj, esp. ۴۸-۵۰ and ۱۶۱-۷.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
204

پیامبر[[ص]]، چهره‌‌ای منفی از او ترسیم می‌‌کند. افزون بر این، مفسران امامی مایل‌‌اند تا از هرگونه ایهامی که ممکن است از واژه عَلَیْهِ (بر او) در متن رسمی [[قرآن]] به دست آید، پرهیز ‌‌کنند. این واژه به لحاظ نظری می‌‌تواند چنین فهمیده شود که به ابوبکر اشاره دارد، لذا او را تا مقامی نزدیک به مقام پیامبر[[ص]] بالا می‌‌برد؛ چراکه می‌‌توان گفت ابوبکر انکشاف الهی را تجربه کرده است. بنابراین مفسران امامی دگرخوانشِ عَلَی رَسُولِهِ (بر رسولش) را پیشنهاد می‌‌کنند که اشاره دارد بر اینکه تنها محمد پیامبر[[ص]] در معرض آن انکشاف الهی بود.۱

۲. افزودن کلمات

گونه دیگر از دست‌‌بُردهای متنی شامل اضافه کردن واژه‌‌هایی است که از متن رسمی قرآن افتاده‌‌اند. بارزترین مثال‌‌های این مقوله دو مورد زیرند:

الف) اضافه کردن واژه‌‌های في علي (درباره علی) در آیات مختلف قرآن، همچون آیه ۹۱ سوره ۲ (بقره): ”به آنچه که خداوند [+ در حق علی] نازل کرده ایمان بیاورید" ( آمِنُوا بِما أنْزَلَ اللهُ [+ في عَلِي])؛۲ یا آیه ۱۶۶ سوره ۴ (نساء): ”اما خداوند بر آنچه که [+ در حق علی] بر تو نازل کرده است گواه است" ( لکِنَّ اللهُ یَشْهَدُ بِما أنْزَلَ إلَیْکَ [+في عَلِي]).۳

ب) اضافه کردن واژه‌‌های آل محمّد (خانواده محمد) یا گاهی آل محمّد حَقَّهُم (حقوق خانواده محمد) به عنوان مفعول برای افعالِ مشتق از ظ.ل.م. (ظلم کردن / غصب کردن) که اغلب در قرآن دیده می‌‌شود. مفسران امامی بر این باورند که این افزوده بیانگر آن است که

1.. البته باید تأکید شود که در بین مفسران متقدم امامی تنها عیاشی چنین عبارتی را می‌آورد (تفسیر عیاشی، ج۲، ص۸۹، ش۵۸) که مرجع نگاشته‌های بعدی امامیه است. با این وجود، گرایشی که در اینجا شرح داده شد به طور کلی در همۀ روایات امامیه رایج است. ن.ک: طوسی و طبرسی که در فصل پیشین (بخش ۲ـ۱ـ۴) نقل شد؛Bar-Asher, "Variant Readings,” ۵۹ and n. ۶۳ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

2.. تفسیر عیاشی، ج۱، صص۵۱، ۷۱. نیز ن.ک:
Bar-Asher, "Variant Readings,” ۵۲ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

3.. تفسیر عیاشی، ج۱، صص۲۸۵، ۳۰۷؛ تفسیر قمی، ج۱، ص۱۵۹، ش۳-۵. قس:
Goldziher, Richtungen, ۲۸۵ [[ب.ت: گلدزیهر، گرایش‌های تفسیری]],
Kohlberg, "Some Notes on the Imamite Attitude to the Qur’ān,” ۲۱۲
[[ب.ت: کلبرگ، نکاتی چند]]،
Bar-Asher, "Variant Readings,” ۵۵ [[ب.ت: بَرـ‌ اَشِر، دگرخوانش‌ها]].

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18723
صفحه از 416
پرینت  ارسال به