167
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

ممکن است وی همان «عبید الله بن محمد‌‌»ی باشد که سُلَمی در کتاب الفتوة از او به عنوان شیخِ منصور بن عبدالله یاد می‌‌کند.۱

ابو القاسم اسکندرانی روایات خود را از ابو جعفر مَلَطی دریافت کرد که احتمالاً همان قاسم بن ابراهیم بن احمد مَلَطی (د. ۳۲۳/۹۳۵) است. ۲ مَلَطی خود راویِ ابو جعفر محمد بن سلیمان مِصّیسی، معروف به لُوَین (د. ۲۴۵-۲۴۶/۸۵۹-۸۶۰)، است.۳ قاسم بن ابراهیم بن احمد مَلَطی از صوفیان بغداد بود که در سال ۳۲۳/۹۳۵ به موصل آمد.۴ ابن حجر نیز قولی از ابن عمر را که ابو امیه مبارک بن عبد الله مُخَطّ طرسوسی در سال ۳۲۶/۹۳۸ برای مَلَطی نقل کرده، به نقل از سِلَفی (به نقل از ابو طاهر محمد بن حسن مقرئ انطاکی، امام مسجد جامع اورشلیم) گزارش می‌‌کند.۵  ۶ به دلایل گاهشمارانه [[یعنی با توجه به ترتیب تاریخی وقایع]] بعید است که ابو جعفر مَلَطی همان عُمَر مَلَطی باشد که سَرّاج در انطاکیه با او ملاقات کرده است.۷

این دو زنجیره اصلی از راویان که سُلَمی از طریق آنها روایات تفسیری منتسب به جعفر صادق[[ع]] را دریافت کرده است، یک ویژگی مشترک دارند. دقیقا در نقطه اتصال هر یک از این زنجیره‌‌ها به امام هشتم علی بن موسی الرضا[[ع]]، که اِسناد خانوادگی شیعی از طریق او به محمد [[کذا]] کاظم[[ع]] و از او به جعفر صادق[[ع]] می‌‌رسد، فاصله‌‌ای زمانی در نقل مستقیم وجود دارد. ازآنجاکه علی الرضا[[ع]] در سال ۲۰۳/۸۱۸ وفات یافته است، بسیار بعید

1.. سُلَمی، کتاب الفتوة، تص. س. آتش (آنکارا: انتشارات دانشگاه آنکارا، ۱۳۹۷/۱۹۷۷)، ص۵۸.

2.. خطیب، تاریخ، ج۱۲، ص۴۴۶؛ سمعانی، انساب، ج۵، ص۳۸۰؛ ذهبی، تاریخ (سال‌های ۳۲۱-۳۳۰ پس از هجرت)، ص۱۳۵.

3.. خطیب، تاریخ، ج۵، ص۲۹۲-۲۹۶؛ ذهبی، سِیَر، ج۱۱، ص۵۰۰-۵۰۲؛ یوسف المِزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تص. بشّار عوّاد معروف، ۳۲جلدی (بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳/۱۹۹۲)، ج۲۵، صص۲۹۷-۳۰۱.

4.. خطیب، تاریخ، ج۱۲، ص۴۴۶ (خطیب کنیۀ او، ابو جعفر، را ذکر نکرده؛ اما یک بار از او با کنیۀ ابو القاسم یاد می‌کند)؛ سمعانی، انساب، ج۵، ص۳۸۰؛ ذهبی، تاریخ (سال‌های ۳۲۱-۳۳۰ پس از هجرت)، ص۱۳۵.

5.. عسقلانی، لسان، ج۴، صص۴۵۶-۴۵۷.

6.متن عبارت ابن حجر در لسان المیزان چنین است: «وقرأت بخط بن العدیم في تاریخ حلب ما نصه المبارك بن عبد الله أبو أمیة المختط أحد المجهولین قیل له المختط لأنه أول من اختط بطرسوس روى عن مالك واللیث روى عنه قاسم بن إبراهیم الملطي قرأت بخط السلفي فساق بسند له إلى أبي طاهر محمد ابن الحسن المقري الأنطاكي إمام مسجد الجامع ببیت المقدس حدثنا قاسم بن إبراهیم الملطي املاء سنة ست وعشرین وثلاث مائۀ ثنا أبو أمیة مبارك بن عبد الله المختط الطرسوسي الأسود ثنا اللیث عن نافع عن ابن عمر رضی الله عنهما رفعه: "أكثروا علي من الصلاة في اللیلة الغراء والیوم الأزهر"» (لسان المیزان، ج۴، ص۴۵۶-۴۵۷).

7.. ابو نصر السَرّاج، کتاب اللُّمَع فی التصوف، تص. آر، اِی، نیکلسون (لندن: لوزاک، ۱۹۱۴)،ص۲۶۱.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
166

محمد بن سالم بصری (د. ۳۵۶/۹۶۷) معرفی می‌‌کند.۱

در برخی از دیگر آثارِ برجای‌‌مانده سُلَمی، ابو نصر منصور بن عبد الله اصبهانی منبعی برای اقوال صوفیان نیز هست. وی از طریق برخی حلقه‌‌های واسط در زنجیره مشایخ، از قبیل عمّی بسطامی و دیگران، گفته‌‌های ابو یزید البسطامی (د. ۲۶۱/۸۷۴-۸۷۵) را برای سُلَمی روایت کرده است. او منبع بی‌‌واسطه سلمی در نقل گفته‌‌های ابو الخیر اَقطَع (د. ۳۴۹/۹۶۰)، ابو علی الروذباری و ابو بکر فارِسی طمستانی (د. ۳۴۰/۹۵۱-۹۵۲) است. ابو نصر منصور بن عبد الله اصبهانی برخی از اقوال صوفیه را به نقل از راویان [[طبقه]] سوم برای سُلَمی نقل می‌‌کند و احتمالا همان ابو نصر اصبهانی است که سُلَمی او را ناقل حادثه‌‌ای که در محفل (مجلس) ابن عطاء رخ داده معرفی می‌‌کند. در نهایت، قشیری [[هم]] از یک ابو نصر اصبهانی به عنوان ناقل گفته‌‌های جُنید، ابو سعید خرّاز و شِبلی نام می‌‌برد. اگر تاریخ وفات کسانی را که ابو نصر منصور بن عبد الله اصبهانی بی‌‌واسطه از آنان نقل روایت کرده است در نظر بگیریم، به نظر می‌‌رسد که وی در اواسط قرن چهارم/دهم می‌‌زیسته‌‌ است.

هویت ابو القاسم اسکندرانی را در مجموع نمی‌‌توان به طور مشخص تعیین کرد. بعید است که او همان ابو القاسم عبد الرحمن بن عمر بن عثمان بن سعید بَلَوی اسکندرانی، معروف به ابن علاف (د. ۳۴۱/۹۵۲-۹۵۳)، باشد، گرچه کنیه و نسبة او، و نیز ملاحظات گاهشمارانه، این احتمال را ممکن می‌‌سازد.۲ کسی که به احتمال قوی می‌‌تواند با ابو القاسم اسکندرانی یکی باشد، ابو القاسم عبید ‌‌الله بن محمد بن خَلَف بن سهل بزّاز مصری، معروف به ابن ابی غالب (د. ۳۸۷/۹۹۷)، است.۳ همچنین ممکن است این شخص همان ابو القاسم بزاز مصری باشد که سلمی غالبا در نقل مطالب تفسیریِ منسوب به ابن عطاء در کتاب حقائق التفسیر از او با عنوان شیخِ اصلیِ منصور بن عبد الله یاد می‌‌کند. همچنین

1.. ذهبی، تاریخ (۳۵۱-۳۸۰ پس از هجرت)، ص۲۲۶.

2.. سمعانی، کتاب الانساب (تص. عبد الله عُمر البارودی)، ۵ جلدی (بیروت، دار الجِنان، ۱۴۰۸/۱۹۸۸)، ج۱، ص۳۹۶؛ ذهبی، تاریخ (سال‌های ۳۳۱-۳۵۰ پس از هجرت)، ص۲۴۵؛ عیاض بن موسی، ترتیب المدارک و تقریب المسالک (تص. احمد بَکیر محمود)، ۵ جلدی (بیروت، مکتبة الحیاة، ۱۳۸۷/۱۹۶۷)، ج۲، ص۶۱۴.

3.. خطیب، تاریخ، ج۱۰، ص۱۳۵-۱۳۸؛ ذهبی، سِیَر، ج۱۶، صص۵۲۲-۵۲۳؛ ذهبی، تاریخ (سال‌های ۳۸۱-۴۰۰ بعد از هجرت)، ص۱۴۳-۱۴۴؛ ذهبی، میزان، ج۳، ص۱۵.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 17118
صفحه از 416
پرینت  ارسال به