133
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

ویژگی‌های آشکارِ مربوط به حافظه قابل اعتماد با دیگر خصوصیات تکمیل می‌شوند. چنان‌که روشن خواهد شد، [[طبق این نظریه]] راویان موثق باید قادر باشند مفهومِ مطالبی را که نقل می‌کنند دریابند و ارزیابی کنند. در توصیف همین مهارت‌های تفسیری است که این گزارش از دانشی هرمنوتیکی پرده برمی‌دارد که در پس‌زمینه فرض گرفته است.

امام علی[[ع]] توصیف خود از دسته‌های گوناگون را با این جمله آغاز می‌کند:

راویان (مُحَدِّثون) چهار دسته‌اند و تنها چهار نوع از مردم هستند که گزارش‌ها را به تو می‌رسانند؛ نوعِ پنجمی وجود ندارد.۱

توصیف دسته اول (منافق) تقریباً به طور کامل جدلی است، و آشکارا مخالفان شیعه را هدف گرفته است:

او مردی منافق است که در ظاهر مؤمن است و خود را مسلمان جلوه می‌دهد. او از زشت‌کاری پرهیزی ندارد، و از گناه خودداری نمی‌کند، تا جایی که عمداً درباره پیامبر دروغ می‌گوید. اگر مسلمانان می‌دانستند که او منافقی فریبکار (کذّاب) است، هیچ چیزی از او نمی‌پذیرفتند و او را به عنوان فردی صادق تأیید نمی‌کردند. اما آنان می‌گویند: ”این فرد از صحابه پیامبر است. او را دیده و به سخنانش گوش داده و دروغ نمی‌گوید و دروغ گفتن درباره رسول را مجاز نمی‌داند."۲ خدا با گفته خود، به تو درباره منافقان آگاهی داده و آنان را توصیف کرده است. خدا می‌گوید: ”و چون آنان را ببينى هيكل‌هايشان تو را به تعجب وامی‌دارد، و چون سخن گويند به گفتارشان گوش فرامى‏دهى" (منافقون۶۳: ۴).

پس از [پیامبر]، آنان همچنان حاضرند و به سرانِ گمراهی نزدیک شده‌اند، کسانی که با باطل، دروغ، نفاق و افترا مردم را به آتش می‌خوانند. سرانِ گمراهی آنان را

1.. این وسوسه وجود دارد که امتناع آشکار و مؤکد از جست‌وجو برای یک مقولۀ پنجمِ احتمالی را ردّی بر یک دسته‌بندیِ پنج‌بخشیِ در حال ظهور (همانند دسته‌بندیِ موجود در نوشتۀ ابن ابی حاتِم) بگیریم. ن.ک: بالا، پ. ۲۷.

2.. فضل، کلینی، حرانی، و ابن بابویه در اینجا جمله‌ای افزوده‌اند: "آنان از او اخذ حدیث کردند، درحالی‌که وضعیت/شخصیت او را نمی‌شناختند» ( أخَذوا عَنهُ وَهُم لا یَعرِفونَ حالَهُ)، که به نظر من نشانه‌ای است بر اینکه مردم کلام فردی از صحابه را بدون پرس‌وجو و تحقیق دربارۀ شخصیت او می‌پذیرند ــ یعنی، افزودنِ معیارِ پذیرفته‌شدۀ عدالت برای راوی که از معیارهای مهم إسناد است.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
132

می‌شود افزایش یافته است. کسی که عمداً دروغی درباره من بگوید، جایگاهش در آتش خواهد بود." پس از مرگش نیز دروغ‌هایی درباره او گفته می‌شد.۱

با این وضع، راهِ پرهیز از بد عرضه کردنِ پیامِ پیامبر[[ص]]، تمایزِ بین مقولات هرمنوتیکیِ متعددی است که در بالا فهرست شد.

علی[[ع]] از چهار «نوع راوی» حدیث نام می‌برد: منافق، جسور، در خطا و موثق. می‌توان کل سیستمِ دسته‌بندی راویان را همساز شدن با دانشی نوپا در نقد حدیث دانست؛ دانشی که تنها پس از شافعی بود که واقعاً گسترش یافت.۲ فهرست‌های اولیه دسته‌بندیِ راویانْ خصوصیاتی نظری و عام را برای هر دسته از راویان تثبیت می‌کنند و با گمانه‌زنی در این باره همراه شده‌اند که آیا اصلاً می‌توان به حدیث آن دسته‌ها اعتماد کرد یا نه. روشن است که دسته‌بندیِ ارائه‌شده در کتاب سُلَیم جزئی از جدال شیعیان با مخالفانشان است تا این عقیده را برجسته سازد که فقط یک راوی حقیقی از سنت پیامبر[[ص]] وجود دارد. بدین ترتیب، این دسته‌بندیْ بیانی دیگر از درون‌مایه انتخاب شیعی و ردّ تمام‌عیارِ دیدگاه‌های مخالفانشان است؛ اما برای اینکه تأثیرگذاری این جدال لفظی به حداکثر برسد، در طرحِ دسته‌بندیِ موجود پیچش و تغییری ایجاد می‌کند، که این نیز نشان‌دهنده یک تحولِ قرن نهمی [[قرن سوم هجری]] است.۳

تمرکز بر نظریه تفسیری‌ای که پیش‌فرض گزارش است، نشان می‌دهد که در این نظریه

1.وَ قَدْ كُذِبَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (ص) عَلَى عَهْدِهِ حَتَّى قَامَ [فِيهِمْ‏] خَطِيباً فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ الْكَذَّابَةُ فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ثُمَّ كُذِبَ عَلَيْهِ مِنْ بَعْدِهِ حِينَ تُوُفِّيَ.

2.. شافعی خود فهرستی از خصوصیات یک راوی مورد قبول را ارائه می‌دهد (محمد بن ادریس الشافعی، الرسالة، تص. احمد شاکر، (قاهره، ۱۳۴۰) ص۳۷۰، بند ۱۰۰۱، و دربارۀ مقایسۀ میزانِ وثاقتِ راوی، صص۴۰۸-۴۰۹، بند۱۲۵۱-۱۲۵۲).
J. Lowry, Early Islamic Legal Theory: The Risāla of Muḥammad ibn Idrīs al-Shāfiʻī (Leiden, ۲۰۰۷), ۱۹۳-۴.
ارائۀ فهرستی از خصوصیات راویِ موثق یک چیز است، و تنظیمِ یک چهارچوب برای دسته‌بندیِ راویان حدیث چیزی دیگر که، به احتمال زیاد، جزو شاخ‌وبرگ‌های بعدی این علم است.

3.. برای مثال فهرستِ موجود در تقدمة ابن ابی حاتم رازی، که حدود یک قرن بعد از شافعی تألیف شده، شامل یک الگوی دسته‌بندی پنج‌گانه است که در آن حدیثِ تمام گروه‌ها به جز یک گروه پذیرفته است (گرچه میزان اعتبارشان متفاوت است)، بر خلاف کتاب سلیم که فقط حدیث یک گروه را پذیرفتنی می‌داند. ن.ک:
E. Dickinson, The Development of Early Sunnite Hadīth Criticism: The Taqdima of Ibn Abī Ḥatim al-Rāzī (۲۴۰/۸۵۴–۳۲۷/۹۳۸) (Leiden, ۲۰۰۱), ۹۳–۴.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18940
صفحه از 416
پرینت  ارسال به