مُتَشابِهاتٌ... وَما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْباب).^۱

در تفسیر این آیه، پرسشی نحوی درباره چگونگی خواندن عبارت الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْم (آنان که عمیقاً در دانش ریشه دوانده‌‌اند) وجود دارد، به این معنا که آیا «راسخان در علم» فاعل دومی است که در کنار «الله»، که فاعل جمله قبل است، قرار می‌‌گیرد (یعنی: تنها خدا و آنان که عمیقاً در دانش ریشه دوانده‌‌اند معنای آن را می‌‌دانند) و یا اینکه «راسخان در علم» فاعل جمله بعد است (یعنی: راسخان در علم می‌‌گویند...)؟ سنت تفسیریِ اهل سنت به تفسیر دوم گرایش دارد؛ اما رهیافت غالب در تفسیر شیعی ـ اعم از امامیه و اسماعیلیه ــ که این آیه را دلیلی برای اثبات حق امام در تفسیر قرآن می‌‌دانند، ترجیحِ تفسیر نخست برای این آیه است.^۲ ۳ در واقع ترکیب الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْم به یکی از رایج‌‌ترین عبارت‌‌ها برای اشاره به امامان در جایگاه تنها تفسیرگران قرآن تبدیل شد.

آیه دیگری که بدین گونه مورد استناد قرار می‌‌گیرد آیه ۸۳ سوره ۴ (نساء) است:

هرگاه امری از ترس یا ایمنی به آنان برسد، آن را پخش می‌‌کنند؛ اگر آن را به رسول و صاحبان حق میان خود ارجاع می‌‌دادند، کسانی از ایشان که وظیفه آنها بررسی و استنباط است آن را می‌‌دانستند (وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى‏ أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ).

در توضیح این آیه، حدیثی از امام علی الرضا[[ع]] وجود دارد که توسط ابو النضر محمد بن مسعود عیاشی ـ از عالمان و مفسران بزرگ شیعه امامیه ــ (زنده در اواخر قرن سوم/نهم تا

به کسانی که قرآن را بدون دانش پیشین تفسیر کنند وعده مجازات می‌‌دهند.^۱ با این حال طبری خود جانب وسط را گرفته است: از یک سو معتقد به لزوم تفسیر به وسیله احادیث نبوی ( التفسیر بالمأثور) است و بر همین اساس اثری تفسیری می‌‌نگارد که تأثیر بی‌‌مانندی بر سنت تفسیری شیعه و سنی در نسل‌‌های بعد دارد، و از سوی دیگر به خود اجازه می‌‌دهد تا در حد قابل ملاحظه‌‌ای به اظهار نظر آزادانه و مستقل از روایات تفسیری بپردازد.

معضل اعتبار عقل در مقابل سنت، مسئله‌‌ای است که به یک اندازه ذهن مفسران شیعی و سُنّی را به خود مشغول داشته است؛ بااین‌‌حال تفاوتی اساسی بین این دو گروه وجود دارد. دیدگاه غالب تفسیری در میان شیعه، بر خلاف اهل سنت، آن است که مؤمنان عادی حق تفسیر کردن قرآن را ندارند و این حق در کنار علم الهیِ اعطاشده به علی[[ع]] و امامان از فرزندانش ـ یکی از ویژگی‌‌های متعدد فرابشری که به باور شیعیان به آنان عطا شده است ــ امتیازی انحصاری برای آنان است.^۲ بااین‌‌حال باید توجه داشت که دیدگاه شیعیان در این موضوع نیز به هیچ وجه یکدست نیست. همان گونه که در ادامه خواهد آمد، این اختلاف نه‌‌تنها بین جریان‌‌های مختلف تشیع ـ از قبیل شیعیان دوازده‌‌امامی و اسماعیلیه ــ بلکه در درون هریک از این جریان‌‌ها نیز وجود دارد. در تاریخ شیعه از همان ابتدا علمای شیعی سعی داشتند تا از خود قرآن و یا احادیث نبوی، مؤیدهایی برای این حق انحصاری امامان شیعه در تفسیر قرآن بیابند.

در اینجا به طور مختصر به آیات و حدیث‌‌های اصلیِ مورد استناد برای اثبات این ادعا اشاره می‌‌کنم. شاید شناخته‌‌شده‌‌ترین ‌‌آیه‌‌ای که در اثبات این مفهوم مورد استناد قرار می‌‌‌‌گیرد آیه ۷ سوره ۳ (آل‌‌عمران) باشد:

او کسی است که قرآن را بر تو نازل کرد که در آن نشانه‌‌ها [یا آیات] روشنی هست، که اینها اصل کتاب‌‌اند، و دسته دیگر [نشانه‌‌ها/آیات] متشابه است... و تفسیر آن را نمی‌‌داند مگر خدا. و آنان‌‌که عمیقا در دانش ریشه دارند می‌‌گویند: «ما به آن ایمان آوردیم». همه از جانب پروردگار ماست و متذکر نمی‌‌شوند مگر صاحبان خرد (هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ