ص ۴۳۳ـ۴۳۴ ؛ الآحاد ، ج ۱، ص ۴۴۲ ـ ۴۴۳ ؛ الأصحاب، ج ۲، ص ۲۳۷ ـ ۲۳۹ ؛ الاُصول، ج ۲، ص ۲۶۵ ـ ۲۹۰ ؛ الحديث الصحيح، ج ۷، ص ۳۲۰ ـ ۳۴۷ و ج ۱۶، ص ۱۵۸ ـ ۱۵۹ ؛ السنّة ، ج ۱۲، ص ۲۸۱ ـ ۲۸۶ ؛ السيرة ، ج ۱۲، ص ۴۳۹ ـ ۴۵۵.
در اين ميان، سه مدخلِ بحث انگيز وجود دارد كه ترجمه كنندگان نيز به تعليق و حاشيه در نقد آنها پرداخته اند. در اين جا به معرفى آن مداخل پرداخته مى شود:

يك . «الاُصول»، نوشته جوزف شاخْت

اين مدخل، گرچه مربوط به اصول فقه است و نويسنده، چگونگى شكل گيرى دانش اصول را بيان داشته است، ليكن از آن رو كه اصول ، در دامن فقه و فقه ، در دامن حديث شكل گرفته، نويسنده ، الزاماً به حديث مى پردازد و ديدگاه هايى را درباره آن بيان مى دارد.
وى آن جا كه از قرآن سخن مى گويد و نقش پيامبر را در كنار آن بيان مى دارد، مى نويسد :
و لكن فى الوقت نفسه، كانت أفعاله تعتبر بشرية بحتة، حتّى ما مسّ منها اُمور الدين، فكانت بهذا لاتعتبر معصومة عن الخطأ، و نقدت هذه الأفعال أكثر من مرّة، و كان الكتاب نفسه يلومه أحياناً على بعض أفعاله (سورة ۶۶، الآية ۱). ^۱
بسيار روشن است كه اين ديدگاه ، نزد هيچ فرقه از مسلمانان مقبول نيست ؛ گرچه در دايره عصمت از خطا ، اختلاف نظرهاى كلامى وجود دارد.
مورد ديگرى كه به مسئله حديث باز مى گردد، آن جاست كه وضعيت اسلامِ پس از پيامبر را تبيين مى كند. وى در توصيف اوضاع پس از پيامبر ، بيان مى دارد كه خلفا، در ابتدا، تلاش نمودند تا مبادى اى كه در قرآن و احكام پيامبر بود ، پياده سازند؛ امّا محدويت اين منابع و گستردگى نيازمندى ها، اوضاع را به گونه اى ديگر درآورد:

مادر و اصلى اند كه توسط خاورشناسان ، به صورت كتاب، مقاله و پايان نامه تأليف شده اند.
گروه دوم، نوشته هايى هستند كه درباره گروه اوّل تدوين شده ، به تجزيه و تحليل، يا نقد آن مى پردازد.
در هر يك از اين دو گروه، كتاب، مقاله و پايان نامه جاى مى گيرند كه به جهت اندك بودن، از تفكيك آنها صرف نظر مى گردد.

الف. منابع اصلى

بر حسب تتبّع و جستجوى نگارنده، منابعى كه در آنها ، مستشرقان ، ديدگاه خود را درباره حديث بازگفته اند و سخنانى درخور بحث و بررسى ، مطرح ساخته اند، از اين قرارند :
۱. مدخل هاى دايرة المعارف الإسلامية (EI) ؛
۲. دراسات محمّدية، ايگناتس گلدزيهر ، ج ۲؛
۳. العقيدة والشريعة فى الإسلام، ايگناتس گلدزيهر ؛
۴. أصول الشريعة المحمّدية، جوزف شاخْت ؛
۵. الأحاديث القدسية والأحاديث النبويّة فى الإسلام المحمّدية ، ويليام آلبرت گراهام ؛
۶. ملاحظات نقدية عن القيمة التاريخية لأقدم ما روى السنّة عن شئون الرسول، [پرنس] لئون كايتانى.
اينك گزارش توصيفى از هر يك از عناوين ارائه مى گردد:

۱. مدخل هاى دايرة المعارف الإسلامية

اين دايره المعارف ـ كه محصول نگارش خاورشناسان درباره اسلام است ، به زبان انگليسى نوشته شده و به آلمانى و نيز در ۳۲ جلد به زبان عربى برگردانده شده و در آن، چند مدخل از مدخل هاى حديثى موجود است كه مى توان پاره اى از آراى مستشرقان را از آنها استخراج كرد. اين مدخل ها عبارت اند از: الإجازة ، ج ۱،