والمتن ، وغايته معرفة الصحيح من غيره . ^۱
جمال الدين قاسمى (م۱۳۳۲ق) نيز همان تعاريف را بازگو كرده است . ^۲
* * *
چنان كه مشهود است ، در اين مرحله از تاريخ علوم حديث ، عالمان شيعى و سنّى ، تعاريفى نزديك به هم براى دانش هاى حديثى ارائه كرده اند با اين تعريف ها نشان داده مى شود كه مباحث نظرى و كلّىِ سند و متن حديث ، در علوم الحديثْ جاى مى گيرد . چنان كه بحث هاى تطبيقى و صُغروى سند ، در علم رجال و بحث هاى تطبيقى و صُغروى متن ، در غريب الحديث ، مختلف الحديث و علل الحديثْ جاى مى گيرند . البته شرح و ترجمه و تفسير حديث نيز پس از همه اينها و استفاده كننده از اينهاست و در قاعده هِرمْ جاى دارد .
شكل زير ، نشان دهنده جايگاه اين دانش ها و روابط متقابل آنهاست :

علوم الحديث

(مباحث نظرى سند و متن)

شش شرح، تفسير و ترجمه حديث

علم الدراية ، هو علم يبحث فيه عن سند الحديث ومتنه وكيفية تحمّله وآداب نقله . ^۱
ملاّ حبيب اللّه شريف كاشانى (م۱۳۴۰ق) در منظومه اش گفته است :


فالعلم بالمتن وبالطريقدراية الحديث ، يا صديقي! ^۲
مرحوم مامقانى (م۱۳۵۱ق) تعريف شيخ بهايى را در دراية الحديث ، بر تعريف شهيد ثانى ترجيح مى دهد و آن را مى پذيرد . ^۳ ضمن اين كه ايشان علم رجال و درايه را دو دانش دانسته ، ^۴ معتقد است كه بحث از سند حديث در علم درايه ، هيچ گونه تداخلى با مباحث رجالى ندارد و آن را چنين توضيح مى دهد :
وبعبارةٍ أخرى ، علم الرجال يبحث فيه بحثاً صُغروياً ، بخلاف علم الدراية ؛ فإنّه يبحث فيه كُبروياً . ^۵
سيوطى (م۹۱۱ق) از ابن الأكفانى (م۷۹۴ق) اين تعريف را آورده است كه :
علم الحديث الخاص بالرواية ، علم يشتمل على أقوال النبي صلى الله عليه و آله وأفعاله وروايتها وضبطها وتحرير ألفاظها ؛ وعلم الحديث الخاص بالدراية ، علم يعرف منه حقيقة الرواية وشروطها وأنواعها وأحكامها وحال الرواة وشروطهم وأصناف المرويّات وما يتعلّق بها . ^۶
و نيز تعريفى را از عزّالدين ابن جماعَه (م۸۱۹ق) .
آورده است :
علم الحديث علم بقوانين يعرف بها أحوال السند والمتن ، وموضوعه السند