نويسنده را در برمى گيرد .
ج . توضيح المقال ، ملاّ على كنى (ص ۲۸۶ ـ ۳۰۳) .
در اين كتاب ، شصت نفر از اساتيد دانش رجال در گذشته و حال ، معرّفى شده اند .
د . مصفّى المقال في مصنّفي علم الرجال ، شيخ آقابزرگ تهرانى .
در اين اثر نيز آثار بسيارى بر اساس نظم الفبايى معرّفى شده اند .
ه . الذريعة إلى تصانيف الشيعة (ج ۱۰ ، ص ۸۰ ـ ۱۶۱) .
در اين جلد ، بيش از يكصد و چهل اثر ، معرّفى شده است .
و . تاريخ علم الرجال ، حسين راضى عبداللّه .
در اين اثر ، در محدوده قرن يكم تا پنجم ، از ۸۱ نفر نام برده شده كه صاحب بيش از يكصد اثر بوده اند .
ز . مأخذشناسى علم رجال ، رسول طلاييان . اين تحقيق ، در «مركز تحقيقات دار الحديث» به انجام رسيده و بيش از ششصد كتاب و مقاله در آن معرّفى شده كه در آستانه نشر است . اين اثر ، نسبت به آثار گذشته ، جامع تر و دقيق تر است ، بويژه كه ترتيب زمانى در آن ملحوظ است .
بجز اينها نويسندگان ديگرى نيز به طور موجَز به اين موضوع پرداخته اند . ^۱
فهرستى كه در اين جا ارائه مى گردد ، با استفاده از همه اين آثار و نيز تتبّع در كتب فهرست (چون فهرست نجاشى ، فهرست شيخ طوسى و . . .) انجام گرفته است و با رعايت معيار ياد شده در بند دوم ، تنظيم شده است .

چهارم . بر اساس آنچه ياد شد ، آثار رجالى شيعه كه در فهارس از آنها ياد شده ، به اواخر قرن دوم به بعد و عمدتا به قرن سوم و چهارم برمى گردند .

يك . فهرست مصادر اوّليه رجال شيعه

پيش از ذكر عناوين كتب رجالى شيعه ، ذكر چند نكته ضرورى است :
يكم . كتاب هايى كه در قرون اوّليه نگاشته شده اند ، به شش موضوع پرداخته اند : ۱ . معرفة الصحابة ، ۲ . معرفة الرجال و الرواة ، ۳ . المثالب و المناقب (الجرح و التعديل) ، ۴ . الفهرست ، ۵ . الأسماء و الكُنى و الألقاب ، ۶ . الطبقات .
دوم . روشن است كه دانش رجال و راوى شناسى يا جرح و تعديل ، با دانش هاى ديگرى چون تاريخ ، تراجم وانساب ، ارتباط وثيق و نزديك دارد و هر يك از اين سه دانش ، براى مباحث رجالى مفيدند ؛ ليكن نمى بايد آنها را با دانش رجال ، خلط كرد و نوشته هاى آن حوزه ها را به عنوان آثار رجالى برشمرد . از اين رو ، در اين فهرست ، از ذكر چنين كتبى خوددارى شده است ؛ گرچه برخى از مؤلفان ، چنين آثارى را در زمره مصادر رجالى برشمرده اند . ^۱
سوم . برخى محقّقان و نويسندگان ، پيش از اين ، تلاش كرده اند تا به معرّفى اين آثار بپردازند و رنج هاى بسيار بر خود هموار ساخته اند كه به تعدادى از آنها اشاره مى گردد :
الف . بهجة الآمال ، ملاّ على عليارى تبريزى (م ۱۳۲۷ق) (ج ۱ ، ص ۳۶ ـ ۴۴) .
در اين اثر ، از ۴۲ نفر صاحب تأليف نام برده شده است كه برخى از آنان در دوره هاى اوّليه مى زيسته اند .
ب . مقباس الهداية ، علامه عبداللّه مامقانى (۱۲۹۰ ـ ۱۳۵۱ق) (ج ۴ ، ص ۱۱ ـ ۹۴) .
در اين نوشته ، از هشتاد نفر ياد شده كه در رجال و درايه ، خبره بوده اند ، گرچه صاحب تأليف نبوده اند . البته اين فهرست ، از دوره هاى اوّليه تا عصر